Bến Vàm Lũng, Cà Mau - điểm cuối đường Hồ Chí Minh trên biển

Đây là một trong những hoạt động gắn với các hoạt động kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30.4.1975 - 30.4.2025) của huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau.

Thông qua hoạt động này còn góp phần tuyên truyền, giáo dục truyền thống; tri ân gia đình chính sách, gia đình có công; vinh danh nhân chứng lịch sử, có nhiều đóng góp cho độc lập, tự do, thống nhất Tổ quốc và thành tựu kinh tế - xã hội sau 50 năm thống nhất.

Chuẩn bị cho lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt Đường Hồ Chí Minh trên biển tỉnh Cà Mau, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Nguyễn Minh Luân cùng lãnh đạo các sở, ngành đã khảo sát hiện trạng công trình Di tích Quốc gia Bến Vàm Lũng thuộc tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển và thống nhất việc nâng cấp, tôn tạo, sửa chữa công trình theo đề xuất ngành văn hoá và địa phương. Theo đó, sẽ nâng cấp, sửa chữa các hạng mục: tượng đài, bức phù điêu, cổng rào, mô hình tiếp nhận vũ khí, sân nền, hạ tầng kỹ thuật… với kinh phí dự kiến trên 500 triệu đồng.

Vượt qua điệp trùng hiểm nguy, giông tố, đường Hồ Chí Minh trên biển hình thành. Tháng 10.1962, chuyến tàu đầu tiên chở 30 tấn vũ khí cập bến Vàm Lũng. Từ đó đến tháng 12.1962, có 4 chuyến đưa 111 tấn vũ khí vào Cà Mau.

Ngày 11.10.1962, chuyến tàu đầu tiên của “đoàn tàu không số”, mang phiên hiệu “Phương Đông 1” chở 30 tấn vũ khí từ bến Đồ Sơn, Hải Phòng mở đường vào Nam. Ngày 16.10.1962, tàu Phương Đông 1 do thuyền trưởng Lê Văn Một và chính trị viên Bông Văn Dĩa chỉ huy vượt qua hàng nghìn hải lý trước sự theo dõi, bao vây của tàu địch nhưng vẫn cập bến Vàm Lũng an toàn. Đây là chuyến tàu của “Đoàn tàu không số” khai thông tuyến vận tải chiến lược trên biển Đông – đường Hồ Chí Minh trên biển.

Sau khi sự kiện tàu “Phương Ðông 1” về bến thành công, những con tàu “Phương Ðông 2”, “Phương Ðông 3”, “Phương Ðông 4” tiếp tục cập Bến Vàm Lũng để đưa hàng trăm tấn vũ khí từ miền Bắc chuyển vào chi viện cho chiến trường miền Nam. Tính đến cuối năm 1970, Bến Vàm Lũng đã tiếp đón trên 70 chuyến tàu với hơn 4.400 tấn vũ khí, đạn dược.

Nhờ địa hình hiểm trở, cùng với mạng lưới kênh rạch chằng chịt, bên trên là những cánh rừng đước, rừng mắm che phủ tạo điều kiện lý tưởng cho các chiến sĩ cách mạng dễ dàng vận chuyển và cất giấu vũ khí. Bên cạnh đó, sự đùm bọc, che chở của nhân dân Rạch Gốc như những “lũy sắt, thành đồng” để bảo vệ cách mạng. Nhờ vậy mà trong hơn 10 năm hoạt động (1962 - 1972) các cơ sở hoạt động của ta đã được bảo vệ an toàn, mặc dù nơi đây nằm không xa chi khu quân sự của địch ở Năm Căn.

Di tích lịch sử Bến Vàm Lũng cũng gắn liền với sự kiện ra đời của đơn vị quân đội mang phiên hiệu “Ðoàn 962” (được thành lập vào ngày 19.9.1962) với nhiệm vụ bảo vệ an toàn cho các chuyến tàu vào - ra bến bãi, bí mật tiếp nhận, cất giấu vũ khí và vận chuyển vũ khí đến các đơn vị quân giải phóng phục vụ chiến đấu. Ðoàn 962, sau này là Trung đoàn 962 đã 2 lần được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân”.

Ngày 10.11.2010, bến Vàm Lũng được Bộ Văn hóa, Thể thao - Du lịch công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.