Đổi mới giáo dục đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời

Đưa công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) vào từng giờ lên lớp

Cách đây tròn sáu năm, khi đại dịch COVID-19 bất ngờ lan rộng khắp toàn cầu, mọi lĩnh vực đều bị ảnh hưởng và giáo dục Việt Nam cũng không ngoại lệ. Từ những lớp học đông vui, thầy trò trên cả nước phải chuyển ngay sang hình thức học trực tuyến – một điều tưởng chừng xa lạ và đầy thách thức. Khi ấy, khó ai có thể hình dung rằng những em học sinh lớp 1 có thể tự mình mở máy tính, kết nối vào lớp học online và tương tác một cách tự tin, thuần thục. Thế nhưng thực tế cho thấy, cả giáo viên lẫn học sinh đã nỗ lực thích nghi, biến những đường truyền internet và màn hình nhỏ thành cánh cửa tri thức trong giai đoạn khó khăn nhất.

Khi đại dịch lùi xa, tiếng trống trường vang lên trở lại, học sinh cả nước rộn ràng quay về lớp học trực tiếp. Nhưng cuộc chuyển đổi chưa dừng lại ở đó. Những công nghệ từng là giải pháp tình thế, nay tiếp tục được duy trì và phát triển mạnh mẽ hơn, hiện diện trong từng bài giảng, từng hoạt động học tập, từ thành thị đến vùng nông thôn khó khăn.

Từ lớp học có màn hình tương tác, bài giảng số đến kho học liệu điện tử phong phú, công nghệ đã trở thành người bạn đồng hành, hỗ trợ đắc lực cho cả thầy và trò. Chính bước ngoặt đặc biệt ấy đã tạo tiền đề vững chắc cho quá trình đổi mới giáo dục, mở ra hướng đi hiện đại hơn, linh hoạt hơn và quan trọng nhất – góp phần hình thành năng lực học tập suốt đời cho mỗi người học trong thời đại mới.

Tại Trường Tiểu học Đoàn Kết (phường Long Biên, TP Hà Nội), công nghệ không chỉ được ứng dụng trong mọi hoạt động giảng dạy trên lớp mà còn được sử dụng trong việc giáo dục học sinh. Đơn cử, các thầy cô trong trường đã sáng tạo ra mô hình “vườn ươm nghìn việc tốt”. Trong vườn ươm đó, mỗi khi các em làm được việc tốt, được ghi nhận, các em sẽ được nhận tặng 1 cây xanh, trên đó có gắn mã QR code. Chỉ cần quét mã là có thể biết thông tin học sinh, các thành tích, việc làm tốt được biểu dương của học trò. “Cách làm này giúp giáo dục trẻ ý thức trồng cây xanh, bảo vệ môi trường, vừa tạo môi trường để học sinh thi đua phấn đấu, làm nhiều việc tốt. Qua đó, rèn luyện đạo đức, lối sống cho các em” – cô Nguyễn Thị Liễu, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đoàn Kết, chia sẻ.

Cách làm này không chỉ tạo hứng thú mà còn hình thành thói quen tự rèn luyện – một thành tố của năng lực học tập suốt đời.

Nếu ở vùng thành thị, giáo viên có nhiều điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật để đưa AI, công nghệ vào giờ học, hoạt động, thì ở vùng miền núi khó khăn, để có những giờ học như vậy là sự nỗ lực, vượt khó gấp nhiều lần của các thầy cô.

Lớp học của cô Hoàng Hương Lan - giáo viên Trường PTDTBT THCS Tri Lễ (Lạng Sơn), là một ví dụ điển hình.

Từ năm 2022 khi ChatGPT lần đầu tiên được giới thiệu trên thế giới – còn khá mới lạ tại Việt Nam – cô đã chủ động tìm hiểu và mua tài khoản từ nước ngoài để thử nghiệm.

Sau khi tìm hiểu, trải nghiệm, cô Hoàng Hương Lan đã mạnh dạn ứng dụng công cụ này vào bài giảng “Tìm kiếm thông tin trên Internet”. Buổi học đầu tiên này không chỉ khiến học sinh thích thú mà còn mở ra cho cô hướng đi mới trong đổi mới giáo dục.

Với mong muốn làm chủ công nghệ, mỗi bài dạy, cô đều cân nhắc lựa chọn những phần mềm phù hợp, hướng đến việc tạo hứng thú cho học sinh, để học sinh vừa học vừa chơi, vừa tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên nhất.

“Một bài dạy, tôi thường cần đến 7 hoặc lên tới 8 công cụ hỗ trợ, từ thiết kế hình ảnh, dựng video cho đến tạo trò chơi tương tác” – cô Lan Hương chia sẻ.

Nhờ ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo, mỗi tiết học của cô Lan Hương luôn đem lại cảm giác mới mẻ, khơi gợi hứng thú cho học sinh. Nhưng ít ai biết, cô đã phải nỗ lực rất nhiều. Khó khăn lớn nhất cô gặp phải là cơ sở vật chất, đường truyền mạng đôi lúc vẫn chập chờn, học sinh còn e dè... Dù vậy, cô vẫn kiên trì với hành trình đổi mới của mình, vững niềm tin “chỉ khi người thầy không ngừng học, trò mới có thể tiến xa hơn”.

PGS.TS Lê Hiếu Học – Trưởng khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội – cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đang được ứng dụng rộng rãi, tạo ra nhiều giá trị tích cực trong mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục và đào tạo.

“Giáo viên có thể sử dụng AI để hỗ trợ việc lên ý tưởng; lên kế hoạch giảng dạy có tính tương tác cao; tra cứu tài liệu xuất bản bằng các ngôn ngữ ít phổ biến; tạo ra nội dung giảng dạy phong phú, thiết kế các bài thuyết trình đẹp mắt… Người học cũng có công cụ để hỗ trợ việc học tập thuận tiện, dễ dàng hơn” – ông Học nói.

Dù mang đến nhiều giá trị tích cực, song chuyên gia nhấn mạnh, việc sử dụng AI không đúng cách, không đúng mục đích có thể khiến người sử dụng từ thế chủ động chuyển sang bị động, phụ thuộc. Bởi suy cho cùng, AI hay mọi công cụ hỗ trợ đều là máy móc, cần có sự kiểm định của con người để sản phẩm đầu ra đảm bảo tính chính xác.

Làm chủ AI để kiến tạo tương lai học tập suốt đời

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến góp ý dự thảo Hướng dẫn triển khai thí điểm nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục phổ thông. Đây là động thái thể hiện sự quyết tâm của toàn ngành trong việc giúp học sinh phát triển khả năng tiếp nhận, mở rộng tri thức và sáng tạo trong thế giới số hóa.

Khung nội dung được thiết kế tương ứng với hai giai đoạn giáo dục: Giai đoạn giáo dục cơ bản (bao gồm cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở) và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp (cấp trung học phổ thông). Khung nội dung được thiết kế xuyên suốt nhưng phân hóa rõ ràng theo tâm sinh lý lứa tuổi. Bộ dự kiến lộ trình thực hiện đảm bảo tính khả thi và hiệu quả qua các khâu: Nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn; xây dựng dự thảo Khung nội dung giáo dục AI; xin ý kiến chuyên gia; tập huấn giáo viên, thí điểm… và đến tháng 6.2026 sẽ tổng kết, đánh giá kết quả thí điểm, hoàn thiện Khung nội dung AI để đề xuất triển khai rộng rãi trong các năm học tiếp theo.

Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn khẳng định, để thích ứng và tận dụng hiệu quả những khả năng của AI đòi hỏi đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục phải có năng lực AI phù hợp để thích ứng với sự phát triển của AI và gìn giữ được các giá trị cốt lõi của giáo dục như tính trung thực, thúc đẩy tư duy sáng tạo và năng lực tự học của người học.

Hiện nay, Bộ GDĐT đang chỉ đạo các cơ sở giáo dục tăng cường tổ chức tập huấn, nâng cao nhận thức, hiểu biết và năng lực ứng dụng AI để dẫn dắt, làm chủ ứng dụng AI trong các cơ sở giáo dục. Bộ đang chỉ đạo phát triển chương trình giáo dục AI để có thể áp dụng từ học sinh cấp tiểu học nhằm trang bị cho người học nhận thức, hiểu biết và năng lực AI để hiểu AI, biết được các phạm vi, giới hạn của AI và từng bước ứng dụng AI có kiểm soát, có trách nhiệm trong các hoạt động giáo dục.

Bên cạnh đó, ngành giáo dục đang tập trung hoàn thiện thể chế, quy định về chuyển đổi và ứng dụng AI trong giáo dục, ban hành và hoàn thiện các quy định, hướng dẫn, bao gồm sổ tay hướng dẫn sử dụng AI trong cơ sở giáo dục, quy tắc ứng xử khi dùng AI và các quy định về bảo mật, sử dụng dữ liệu, quyền riêng tư. Đây là hành lang pháp lý quan trọng để đảm bảo việc ứng dụng AI có trách nhiệm, an toàn và giữ gìn các giá trị đạo đức, nhân văn trong giáo dục.

Ngoài ra, dự thảo Thông tư về khung năng lực số cho nhà giáo, trong đó có năng lực về AI, cũng đang được khẩn trương hoàn thiện và ban hành, làm cơ sở để hướng dẫn bồi dưỡng và đánh giá năng lực AI cho đội ngũ nhà giáo.

“Khi nhà giáo được trang bị đầy đủ kỹ năng, được công nhận và trở thành lực lượng tiên phong trong đổi mới, niềm tin và vị thế của người thầy trong mắt xã hội sẽ được khẳng định và củng cố vững chắc” – bộ trưởng nói.

Đẩy mạnh giáo dục STEM, tăng cường hoạt động trải nghiệm

Cùng với việc chuyển đổi số, ứng dụng AI, đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường giáo dục STEM cũng là định hướng được các trường triển khai trong nhiều năm qua.

Giáo dục STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học) được hiểu là phương pháp giáo dục liên môn, tích hợp các kiến thức STEM để giải quyết vấn đề thực tế, phát triển năng lực và phẩm chất cho người học, gắn kết lý thuyết với thực hành. Định hướng này theo đúng mục tiêu của Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018.

Tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú (PTDTBT) THCS Tri Lễ, mỗi giờ lên lớp của các em học sinh không chỉ là lý thuyết, phấn trắng, bảng đen mà còn đi kèm nhiều hoạt động thực hành, trải nghiệm.

Đơn cử, với môn Khoa học tự nhiên, mỗi phân môn được xây dựng ít nhất 2 chủ đề STEM/năm học, các hoạt động ngoại khóa được tổ chức thường xuyên. Học sinh được tạo điều kiện, cơ hội để lên ý tưởng, tự tay chuẩn bị các dụng cụ, vật liệu dễ tìm, dễ kiếm trong cuộc sống hằng ngày để thực hiện các hoạt động thí nghiệm liên quan đến các lĩnh vực: Vật lý và động lực học; Hóa học và khoa học vật liệu; kỹ thuật và công nghệ (STEM Robotics); Âm học và sóng âm học; Ứng dụng quang học và khí động học.

“Giáo viên cũng thường xuyên tham gia các buổi tập huấn, khóa học... Nhờ đó, chất lượng dạy học của học sinh trong trường đã được cải thiện rõ rệt” – cô Hoàng Thị Lượng, Hiệu trưởng Trường PTDTBT THCS Tri Lễ (tỉnh Lạng Sơn), đánh giá và khẳng định, giáo dục STEM đã được trường triển khai trong nhiều năm, nhưng 2 năm trở lại đây có nhiều chiều sâu hơn.

Trước đây, các cô giảng dạy, học sinh chủ yếu học qua lý thuyết, thì nay, thông qua các hoạt động STEM, các em đã biết vận dụng từ lý thuyết đến thực hành, đã có những bước đầu nghiên cứu về khoa học, công nghệ.

Dưới góc độ của cơ quan quản lý Nhà nước, PGS.TS Lê Huy Hoàng – Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương – khẳng định, việc đưa STEM vào nhà trường phổ thông sẽ giúp học sinh nuôi dưỡng đam mê khoa học, nâng cao thành tích học tập và hình thành năng lực đổi mới sáng tạo – những phẩm chất phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững.

Đọc bản gốc tại đây