Khi thùng phiếu trở thành chiến lũy bảo vệ chủ quyền

Bối cảnh địa chính trị và thách thức pháp lý của nền dân chủ sơ khai

Trong lịch sử lập hiến thế giới, hiếm có sự kiện tranh cử nào diễn ra ngay giữa chiến trường ác liệt như cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào đầu năm 1946. Nếu miền Bắc đối diện với sức ép chính trị từ quân Tưởng Giới Thạch và đảng phái đối lập, Nam Bộ phải đương đầu trực diện với súng đạn của quân viễn chinh Pháp. Ngày 6.1.1946 tại Nam Bộ trở thành minh chứng sống động cho khát vọng độc lập, nơi lá phiếu cử tri cũng thấm đẫm máu xương của người dân và lực lượng bảo vệ.

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Chính phủ Lâm thời xác định Tổng tuyển cử là nhiệm vụ cấp bách nhằm hợp pháp hóa chính quyền Nhà nước trước cộng đồng quốc tế và nhân dân trong nước. Sắc lệnh số 14 ngày 8.9.1945 và Sắc lệnh số 51 ngày 17.10.1945 đã tạo hành lang pháp lý cơ bản cho quy trình bầu cử phổ thông đầu phiếu. Tuy nhiên, tình hình thực tế tại Nam Bộ diễn biến phức tạp vượt ngoài dự liệu thông thường của quy trình dân chủ. Quân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn từ ngày 23.9.1945 và mở rộng phạm vi chiếm đóng ra nhiều tỉnh Nam Bộ và Nam Trung Bộ. Do đó, cuộc bỏ phiếu tại khu vực này mang tính chất đặc thù: Vừa thực hiện quyền công dân, vừa tiến hành kháng chiến bảo vệ chủ quyền.

Công tác chuẩn bị bầu cử tại Nam Bộ diễn ra dưới áp lực quân sự cực lớn từ phía thực dân Pháp. Đại tá Cédile, Ủy viên Cộng hòa Pháp tại Nam Bộ, cùng bộ máy quân sự đã thực hiện mọi biện pháp từ tâm lý chiến đến vũ lực nhằm phá hoại cuộc bầu cử, coi đây là hành động thách thức quyền lực của "mẫu quốc". Máy bay Pháp liên tục quần thảo, rải truyền đơn đe dọa sẽ tiêu diệt bất cứ ai tham gia bỏ phiếu cho Việt Minh. Trước tình hình đó, Ủy ban Hành chính Nam Bộ buộc phải chuyển đổi linh hoạt phương thức tổ chức từ công khai sang bí mật hoặc bán công khai. Danh sách ứng cử viên không thể niêm yết rộng rãi tại khu vực địch chiếm đóng mà phải được cán bộ tuyên truyền truyền miệng hoặc rải truyền đơn vào ban đêm. Khác với không khí hội hè tại miền Bắc, bầu cử tại miền Nam mang màu sắc của chiến dịch quân sự đặc biệt, nơi thùng phiếu trở thành mục tiêu cần bảo vệ như kho tàng, đạn dược.

Tại Sài Gòn - Chợ Lớn, trung tâm đầu não của bộ máy chiến tranh Pháp, cuộc bỏ phiếu diễn ra dưới hình thức du kích đầy sáng tạo và quả cảm. Lực lượng tổ chức không thiết lập phòng phiếu cố định mà sử dụng thùng phiếu lưu động. Cán bộ mang thùng phiếu đến từng hộ dân, luồn lách qua hệ thống canh gác dày đặc của mật thám và lính lê dương. Cử tri Sài Gòn thực hiện quyền công dân trong tâm thế sẵn sàng hy sinh. Nhiều người dân buôn bán, thợ thuyền, trí thức đã âm thầm bỏ phiếu rồi nhanh chóng tản cư hoặc quay trở lại nhịp sống thường nhật để che mắt địch. Tại khu vực Tân Bình, lực lượng tự vệ đã tổ chức nhiều trận đánh chặn địch ngay trên đường phố để đánh lạc hướng, tạo không gian an toàn cục bộ cho tổ bầu cử di chuyển.

Sự khốc liệt của cuộc bầu cử thể hiện rõ nét qua con số thương vong của lực lượng tổ chức và cử tri. Tài liệu lịch sử Đảng bộ miền Nam ghi nhận 42 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh ngay trong ngày 6.1.1946 tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn khi đang làm nhiệm vụ bảo vệ thùng phiếu. Hình ảnh người chiến sĩ ngã xuống nhưng tay vẫn ôm chặt thùng phiếu để bảo vệ kết quả bầu cử trở thành biểu tượng bi tráng của lịch sử lập hiến Việt Nam. Máu của họ đã đổ xuống không phải trên chiến hào quân sự mà trên mặt trận chính trị, khẳng định quyết tâm sắt đá của người dân Nam Bộ trong việc xây dựng thể chế cộng hòa.

Không chỉ tại đô thị lớn, tình hình tại địa phương như Bến Tre, Khánh Hòa cũng diễn ra căng thẳng tột độ. Tại Nha Trang, nơi quân Pháp đang bao vây chặt chẽ, cử tri và lực lượng vũ trang đã biến cuộc bầu cử thành cuộc vượt tuyến quy mô lớn. Hàng ngàn người dân từ vùng tạm chiếm đã bí mật vượt sông, băng rừng để đến khu vực tự do bỏ phiếu. Tại chiến hào, chiến sĩ luân phiên nhau rời vị trí chiến đấu trong chốc lát để thực hiện nghĩa vụ công dân, sau đó lập tức quay lại cầm súng. Lá phiếu đặt cạnh khẩu súng trường trở thành hình ảnh mang tính biểu tượng cao độ, xóa nhòa ranh giới giữa quyền lợi chính trị và nghĩa vụ quốc gia.

Thắng lợi chính trị và sự xác lập tính chính danh quốc gia

Kết quả bầu cử tại Nam Bộ đã gây bất ngờ lớn cho giới quan sát quốc tế và chính quyền thực dân. Bất chấp bom đạn và sự kìm kẹp, tỉ lệ cử tri đi bầu tại hầu hết tỉnh thành đều đạt mức cao, cá biệt có nơi lên đến trên 90%. Điều này phản ánh thất bại hoàn toàn của chiến lược "bình định" mà thực dân Pháp áp dụng. Cử tri Nam Bộ đã lựa chọn đại biểu là nhân sĩ, trí thức tiêu biểu, có uy tín lớn và tinh thần yêu nước nồng nàn. Danh sách trúng cử bao gồm tên tuổi lớn như: Tôn Đức Thắng, Phạm Ngọc Thạch, Huỳnh Tấn Phát... Thành phần đắc cử cho thấy khối đại đoàn kết dân tộc vững chắc, quy tụ từ công nhân, nông dân đến trí thức, tư sản dân tộc, cùng chung mục tiêu đấu tranh giành độc lập.

Việc tổ chức thành công Tổng tuyển cử tại Nam Bộ mang ý nghĩa chiến lược vượt xa khuôn khổ của hoạt động nội trị. Sự kiện đã đập tan luận điệu tuyên truyền của thực dân Pháp về việc Việt Minh không có sự ủng hộ của dân chúng miền Nam. Kết quả bỏ phiếu là bằng chứng xác thực nhất về ý chí thống nhất non sông, bác bỏ mọi âm mưu chia cắt Nam Kỳ khỏi lãnh thổ Việt Nam. Cuộc bầu cử đã cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc cho cuộc kháng chiến. Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ đây không còn là Chính phủ lâm thời tự phong mà là Chính phủ Hợp hiến, do toàn dân bầu ra, có đầy đủ tư cách pháp nhân để đại diện cho quốc gia trên trường quốc tế.

Nhìn lại lịch sử ngày 6.1.1946, có thể khẳng định cử tri Nam Bộ đã viết nên trang sử lập hiến bằng máu và lòng dũng cảm. Nhân dân ta đã biến lá phiếu thành vũ khí, biến hòm phiếu thành công sự, khẳng định quyền tự quyết thiêng liêng của dân tộc. Cuộc Tổng tuyển cử tại Nam Bộ không chỉ hoàn thiện bộ máy Nhà nước mà còn tôi luyện bản lĩnh chính trị của người dân, chuẩn bị tâm thế vững vàng cho cuộc kháng chiến trường kỳ 9 năm sau đó. Sự kiện này để lại bài học sâu sắc về sức mạnh của lòng dân, minh chứng rằng khi ý chí độc lập đã ăn sâu vào tiềm thức, không bạo lực cường quyền nào có thể khuất phục.

Đọc bản gốc tại đây