Khoa học công nghệ - đòn bẩy cho khát vọng vươn mình của Việt Nam

Trong bài phát biểu về định hướng phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn tới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu duy trì tăng trưởng cao, bền vững để khắc phục nguy cơ tụt hậu và tránh bẫy thu nhập trung bình.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam không thể tiếp tục phát triển theo cách cũ, bởi "không đi nhanh hơn sẽ bị tụt hậu". Trong hành trình đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực tăng trưởng mới, là "đòn bẩy chiến lược" để đất nước bứt phá.

Muốn thoát bẫy thu nhập trung bình phải thoát bẫy công nghệ trung bình

Trao đổi với Lao Động, GS-TSKH Nguyễn Đình Đức - Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội - cho rằng, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về việc coi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là "đòn bẩy chiến lược" đã chạm đúng vào vấn đề cốt lõi của mô hình phát triển Việt Nam hiện nay.

Theo ông Đức, muốn đi lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào các yếu tố đầu vào truyền thống mà phải dựa vào tri thức, công nghệ, năng suất lao động, đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ công nghệ lõi.

"Điều rất quan trọng trong tư tưởng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là khoa học công nghệ không còn được nhìn nhận như một lĩnh vực hỗ trợ, mà phải trở thành động lực trung tâm của phát triển quốc gia. Đây là sự chuyển đổi tư duy rất căn bản" - GS Nguyễn Đình Đức nhận định.

Theo GS Đức, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, năng lượng mới và chuyển đổi số đang định hình lại trật tự phát triển toàn cầu, quốc gia nào làm chủ được các công nghệ cao, công nghệ lõi sẽ có lợi thế chiến lược. Ngược lại, những quốc gia chỉ nhập khẩu và ứng dụng công nghệ một cách thụ động sẽ rất khó tạo ra bước nhảy vọt.

Ông Đức nhấn mạnh, muốn thoát bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam phải thoát khỏi bẫy công nghệ trung bình, (chỉ tham gia các khâu có giá trị gia tăng thấp, thiếu năng lực thiết kế, sáng tạo, làm chủ và thương mại hóa công nghệ).

Không chỉ là câu chuyện của các phòng thí nghiệm hay viện nghiên cứu, khoa học công nghệ ngày nay đã trở thành vấn đề gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh quốc gia, chất lượng tăng trưởng, an ninh kinh tế, an ninh công nghệ và vị thế của Việt Nam trong thế giới đang tái cấu trúc mạnh mẽ.

Những bước tiến đáng ghi nhận

Nhìn từ góc độ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong những năm gần đây.

Nhiều lĩnh vực như toán học, vật lý, cơ học, khoa học vật liệu, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, y sinh, nông nghiệp công nghệ cao, viễn thông và chuyển đổi số đã hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có năng lực hội nhập quốc tế. Đội ngũ các nhà khoa học trẻ ngày càng tham gia sâu hơn vào mạng lưới nghiên cứu toàn cầu. Nhiều trường đại học cũng đang chuyển dịch từ mô hình đào tạo truyền thống sang đại học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Ở khu vực doanh nghiệp, theo thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ, nhiều mô hình tiên phong đã xuất hiện trong các lĩnh vực phần mềm, viễn thông, dữ liệu lớn, AI, thương mại điện tử và dịch vụ số. Các doanh nghiệp như Viettel, FPT, Vingroup hay nhiều doanh nghiệp công nghệ mới nổi đang từng bước đầu tư cho nghiên cứu phát triển, tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với các quốc gia dẫn đầu khu vực như: Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Trung Quốc, khoảng cách của Việt Nam vẫn còn khá lớn.

Theo GS Nguyễn Đình Đức, những hạn chế hiện nay thể hiện ở mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển còn thấp, số lượng bằng sáng chế quốc tế còn hạn chế, năng lực làm chủ công nghệ lõi chưa mạnh, liên kết giữa đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, trong khi thị trường khoa học công nghệ chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.

"Điểm yếu lớn nhất của chúng ta không phải là thiếu người thông minh hay thiếu khát vọng. Vấn đề nằm ở hệ sinh thái" - ông Đức nói.

Đó là hệ sinh thái mà trong đó nhà khoa học cần phòng thí nghiệm hiện đại, cơ chế linh hoạt và nguồn kinh phí ổn định; doanh nghiệp cần vốn dài hạn, cơ chế thử nghiệm sản phẩm mới và khả năng tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao; còn các trường đại học cần được trao đủ quyền tự chủ để trở thành trung tâm sáng tạo tri thức và công nghệ.

Điều quan trọng nhất hiện nay là phải biến các chủ trương lớn thành nguồn lực cụ thể, cơ chế cụ thể và sản phẩm cụ thể để tránh tình trạng nghị quyết rất hay nhưng triển khai chậm, thiếu đột phá. Nghị quyết 57 đã đặt ra một tư duy phát triển mới, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là lĩnh vực hỗ trợ mà trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng.

Con đường để Việt Nam trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao sẽ không được quyết định bởi tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà bởi năng lực làm chủ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu ngày càng khốc liệt, những phòng thí nghiệm hôm nay không chỉ là nơi tạo ra các công trình nghiên cứu, mà còn là nơi hình thành các công nghệ lõi, doanh nghiệp công nghệ và động lực tăng trưởng mới cho đất nước.

Đọc bản gốc tại đây