Nghệ nhân giữ lửa nghề truyền thống, thay đổi cuộc sống phụ nữ Mông

Thu nhập ổn định từ nghề truyền thống, nâng tầm phụ nữ Mông

Trước năm 2000, nghề dệt lanh thổ cẩm ở Tuyên Quang có nguy cơ mai một, với nhiều phụ nữ Mông dệt vải lanh thổ cẩm chỉ đơn giản là tự làm lấy một bộ quần áo truyền thống để mặc. Việc thành lập được Hợp tác xã dệt thổ cẩm Lùng Tám (xã Quản Bạ) là một bước ngoặt quan trọng.

Khi đó bà Vàng Thị Mai - một phụ nữ người Mông tại Quản Bạ đã có một quyết định mạo hiểm đó là thành lập Hợp tác xã dệt thổ cẩm Lùng Tám với mục đích tập hợp và tạo việc làm cho rất nhiều phụ nữ Mông, giữ lại nghề truyền thống.

Năm 2001, HTX dệt thổ cẩm Lùng Tám ra đời với 10 hội viên cùng vỏn vẹn 13 triệu đồng tiền vốn. Thu nhập lúc đó cũng chỉ vài trăm nghìn/tháng, đến nay số hội viên của hợp tác xã Lùng Tám đã lên đến hàng trăm chị em. Toàn bộ đều là những người phụ nữ Mông trong vùng.

Tính cả những người làm việc ở nhà, đến nay đã có hơn 200 phụ nữ dân tộc trên địa bàn có việc làm quanh năm. Đây cũng là một mô hình làng nghề kết hợp với du lịch cộng đồng rất thành công, giúp thay đổi cuộc sống cho hàng trăm phụ nữ Mông.

Chị Sùng Thị Pà cho biết, đã là phụ nữ Mông thì ai cũng phải biết dệt vải lanh, thổ cẩm. Bản thân đã biết dệt thổ cẩm từ năm 12 tuổi nhưng cũng chỉ là tự làm những bộ quần áo cho các thành viên trong gia đình.

"Trước kia, người người trong thôn vẫn bảo chỉ trồng ít cây lanh để làm vải, còn lại phải trồng ngô, trồng sắn. Nhưng từ ngày có hợp tác xã, lại thấy làm được ra tiền nữa nên chồng mình cho trồng lanh rồi" - chị Pà chia sẻ.

Chỉ riêng tại trụ sở Hợp tác xã dệt thổ cẩm Lùng Tám đã có gần 30 phụ nữ thường xuyên làm việc. Ngoài ra, vẫn còn gần 200 phụ nữ Mông tại các thôn bản, xã lân cận nhận việc về nhà làm.

Để có được điều đó là cả một hành trình đầy khó khăn của những người phụ nữ Mông, đặc biệt là với riêng nghệ nhân Vàng Thị Mai - người sáng lập ra Hợp tác xã Lùng Tám.

Bà Mai cho hay, mức thu nhập trung bình của chị em khoảng hơn 4 triệu đồng/tháng. Vào hợp tác xã làm việc giúp những phụ nữ Mông tự làm ra kinh tế, chủ động được nguồn thu nhập, vị thế trong gia đình và ngoài xã hội cũng được nâng lên.

Nhưng không phải ai cũng hiểu và nghe ngay. Bà Mai nhớ lại: "Thời gian đầu đi vận động chị em vào hợp tác xã khó lắm, họ chưa tin mình. Rồi phong tục của người Mông trước nay thì lại không cho người phụ nữ ra ngoài làm việc, các ông chồng không hiểu đâu".

Rồi những người phụ nữ Mông đầu tiên "mạo hiểm" vượt qua những định kiến, phong tục lâu đời để đến nhà bà Mai làm việc. Người ta nhìn thấy sản phẩm, nhìn thấy có thu nhập, suy nghĩ cũng dần thay đổi.

Nghệ nhân Vàng Thị Mai chia sẻ: "Từ không bao giờ đồng ý cho vợ tham gia các hoạt động xã hội, đến nay những ông chồng người Mông đã khác. Khi có hội chợ ở thành phố hay dưới Hà Nội, chị em đều được tạo điều kiện cho đi xa cả tuần mà không gây khó dễ".

Với những đóng góp đó, năm 2017, bà Mai được Tạp chí Forbes vinh danh là một trong 50 gương mặt phụ nữ ảnh hưởng nhất Việt Nam. Bà cũng là một trong 100 phụ nữ tiêu biểu vừa được biểu dương tại Đại hội Phụ nữ toàn quốc.

Bà Mai không chỉ thay đổi số phận của sợi lanh mà còn thay đổi luôn số phận của những người phụ nữ Mông. Bà thu hút những phụ nữ nghèo, không có việc làm, trẻ em mồ côi, người già có tay nghề đến truyền dạy nghề.

Doanh thu bình quân hằng năm của HTX Lùng Tám đạt khoảng 1,5 tỉ đồng với 140 xã viên và 9 tổ sản xuất. Các xã viên có thu nhập bình quân từ 4 - 6 triệu đồng/tháng.

Bà Mai Xuân Minh - Phó Chủ tịch UBND xã Lùng Tám cho biết, HTX Lùng Tám đã góp phần giải quyết đáng kể việc làm, tăng thu nhập cho người dân, luôn là điểm tựa vững chắc cho phụ nữ Mông ở địa phương.

"Qua đó bình đẳng giới cũng được phát huy, bạo lực gia đình giảm bớt, người phụ nữ có vai trò, vị trí hơn trong gia đình và xã hội. Đồng thời khơi dậy tiềm năng vốn có của phụ nữ, đây cũng chính là cơ hội và nguồn lực để các vùng đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc vươn lên", bà Minh cho hay.

Đưa thổ cẩm truyền thống người Mông ra thế giới

Bà Mai nhớ lại: "Lần đầu đưa sản phẩm thổ cẩm sang Châu Âu là từ năm 2010. Khi đó, người của Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam lên thăm Hợp tác xã (HTX) dệt và ngưỡng mộ sự độc đáo trên những sản phẩm thổ cẩm. Họ đã mời tôi mang theo sản phẩm sang Pháp giới thiệu tại các không gian hàng trưng bày".

Đến năm 2012, trong khi tham dự Festival áo dài tại Huế, nhà thiết kế Minh Hạnh đã gặp bà Mai để nói về ý tưởng đưa sản phẩm dệt thổ cẩm Lùng Tám ra với thế giới cũng như quảng bá những nét đẹp trong trang phục và văn hoá của người Mông.

Năm 2013, nhà thiết kế Minh Hạnh cùng một đoàn chuyên gia Châu Âu lên Hà Giang sống và làm việc cùng các thành viên HTX 7 ngày liền để chứng kiến toàn bộ quy trình làm ra những sản phẩm dệt thổ cẩm truyền thống.

Bà Mai nhớ lại: "Các chuyên gia Châu Âu rất khó tính, họ yêu thích sản phẩm dệt thổ cẩm của người Mông bởi được biết chúng được làm hoàn toàn từ các vật liệu tự nhiên, thân thiện với môi trường và do chính bàn tay những phụ nữ Mông tạo ra. Do đó họ yêu cầu rất khắt khe yếu tố tự nhiên của sản phẩm".

Sau lần đó, các đơn hàng từ nhiều thị trường như Thuỵ Điển, Pháp, Italia... được liên tục nhận về, hợp tác xã hoạt động gần như quanh năm không hết việc.

Tuy vậy, con đường đưa thổ cẩm truyền thống sang với trời Âu không phải dễ dàng. Khi khách hàng đã chấp nhận về chất lượng thì vấn đề khác lại nảy sinh trong khâu thông quan các lô hàng tại hải quan nước ngoài.

"Họ yêu cầu giấy chứng nhận xuất xứ hợp pháp được xác nhận của chính quyền kèm chữ ký của các nghệ nhân 105 tuổi.

Rồi đến việc quản trị điều hành một HTX với hàng trăm con người là thách thức đối với một người nông dân như tôi", bà Mai chia sẻ.

Đây cũng là 1 trong những yêu cầu của phía Châu Âu mà người quản lý phải đáp ứng được. Thế là bà Mai vừa làm vừa học hỏi. Năm 2015 sản phẩm của HTX được trưng bày tại Đại hội đồng Liên minh Nghị viện thế giới (IPU) tổ chức ở Hà Nội.

Từ đây, sản phẩm dệt truyền thống của người Mông được đại biểu của nhiều Nghị viện thế giới biết đến, quan tâm và đặt hàng làm quà tặng.

Bà Mai phấn khởi: "Hiện những sản phẩm dệt thổ cẩm Lùng Tám vẫn đang được trưng bày tại khách sạn Nikko, Hilton (Hà Nội). Tự hào hơn khi tại trụ sở Uỷ ban Châu Âu, trụ sở Liên Hợp Quốc cũng đã dành riêng một không gian để trưng bày những sản phẩm của HTX".

Tuy vậy, nữ nghệ nhân vẫn còn những trăm trở bởi để có được một sản phẩm lanh thổ cẩm truyền thống phải trải qua 41 công đoạn thủ công vì thế giá thành khá cao nên chủ yếu mới tiếp cận được khách nước ngoài, khách trong nước rất hạn chế.

Khó khăn là vậy, nhưng nữ nghệ nhân vẫn giữ vững niềm tin với nghề: "Dù có khó cũng vẫn phải giữ lấy cái nghề đã có từ bao đời, giữ lấy văn hoá tốt đẹp của ông cha để lại cho con cháu chứa đựng trong tấm vải lanh được thêu dệt từ chính những người phụ nữ Mông".

Chia sẻ về hướng đi trong tương lai, bà Mai cho biết, hướng phát triển của HTX là ngoài phát triển các sản phẩm truyền thống của dân tộc mình, còn tập trung làm đa dạng những mẫu mã sản phẩm mới hợp với thời đại và sở thích của khách hàng.

"Tôi đang dành nhiều thời gian để đào tạo các thế hệ kế cận gìn giữ và duy trì được nghề dệt thổ cẩm truyền thống này cũng như phát triển HTX lớn hơn nữa. Cũng rất mừng là hiện nay, trong hợp tác xã cũng đã có không ít những nghệ nhân trẻ tuổi có tay nghề rất cao", bà Mai cho hay.

Đọc bản gốc: tại đây