Già Hồ Ai ngọn lửa văn hóa thắp giữa Trường Sơn

Hồn đại ngàn trong tiếng sáo Khơ-lui

Trong bộ trang phục truyền thống của người Bru-Vân Kiều, già làng Hồ Ai xuất hiện giữa bản Khe Cát (xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị) như một phần linh hồn của đại ngàn. Mái tóc bạc phơ, làn da sạm nắng, giọng nói trầm ấm của già hòa trong tiếng sáo Khơ-lui, thứ âm thanh đã gắn bó với ông suốt cuộc đời.

Già Hồ Ai sinh ra và lớn lên ở Trường Sơn, nơi tiếng gió và tiếng chim hòa làm một bản nhạc bất tận. Cây sáo Khơ-lui, biểu tượng của người Bru-Vân Kiều theo già đi khắp nơi: Lên nương, xuống bản, đến những ngày hội làng. Tiếng sáo của già vừa là lời kể, vừa là hơi thở của núi rừng.

“Ngày còn nhỏ, tôi theo cha vào rừng nghe tiếng chim, tiếng gió. Cha bảo, âm thanh ấy chính là tiếng của Giàng (thần linh). Khi lớn lên, tôi học thổi sáo để nói thay lòng người với đất trời”, già kể, đôi mắt ánh lên sự tự hào.

Bên ánh lửa bập bùng giữa ngôi nhà sàn, già Hồ Ai cất tiếng hát Si-nớt, sử thi của người Bru-Vân Kiều. Giọng hát của già có cả tiếng suối róc rách, tiếng mưa rừng và nỗi nhớ những mùa lúa chín. Đó không chỉ là bài ca, mà là kho tàng tri thức dân gian được ông giữ gìn suốt hàng chục năm trời.

Với người Bru-Vân Kiều ở Trường Sơn, già Hồ Ai không chỉ là một nghệ nhân, mà là “cây cột thiêng” nối quá khứ với hiện tại. Ông hiểu từng nghi lễ, từng điệu múa, từng tiếng chiêng. Mỗi dịp bản có lễ hội lớn, lễ trỉa lúa (lấp lỗ), lễ mừng lúa mới hay lễ cầu mùa, già Hồ Ai thường được mời làm chủ lễ.

Trong những ngày lễ, già đứng giữa sân làng, giơ tay khấn nguyện trước bàn thờ thần linh. Lời khấn bằng tiếng Bru vang vọng giữa núi rừng, thể hiện lòng biết ơn đất trời đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Sau nghi lễ là tiếng chiêng vang rộn, điệu nhảy xoay vòng quanh đống lửa, biểu tượng cho sự no ấm và đoàn kết của bản làng.

Già nói: “Mỗi nghi lễ, mỗi tiếng chiêng là linh hồn của người Bru-Vân Kiều. Nếu không ai giữ, nó sẽ biến mất như làn khói bay lên trời”. Bởi vậy, dù tuổi đã cao, ông vẫn kiên trì dạy lớp trẻ thổi sáo, đánh chiêng, hát dân ca.

Không chỉ là “thầy dạy nhạc” của bản, già Hồ Ai còn là người chế tác và truyền dạy cách làm các vật dụng truyền thống như gùi, giỏ, đàn Pơ-lựa, đàn tính-tùng… “Mây, tre, gỗ đều là quà của rừng. Tôi dạy con cháu cách làm để giữ nghề”, ông cười hiền hậu.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Trường Sơn Hoàng Trọng Đức, già Hồ Ai là người đặc biệt trong cộng đồng Bru-Vân Kiều. Ông không chỉ lưu giữ mà còn hồi sinh cả kho tàng văn hóa cổ. Một phần nhờ ông, lễ hội trỉa lúa của đồng bào đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giữ lửa giữa đại ngàn

Căn nhà sàn của già Hồ Ai nằm nép mình bên triền núi, nơi tiếng gió hú hòa cùng tiếng sáo mỗi chiều. Từ đây, bao thế hệ trẻ Bru-Vân Kiều đã học những bài học đầu tiên về âm nhạc dân gian, về niềm tự hào văn hóa của dân tộc mình.

Già thường nói: “Bản sắc là hơi thở. Mất nó là mất mình”. Chính niềm tin ấy đã thôi thúc ông lập nên các lớp dạy nhạc truyền thống ngay tại bản Khe Cát và các bản lân cận. Học trò của già có cả người già, thanh niên, thậm chí trẻ nhỏ mới hơn mười tuổi.

“Lúc đầu, tôi phải đi từng nhà vận động, chỉ mong họ yêu lại tiếng sáo, tiếng chiêng của cha ông. Dạy khó lắm, chỉ truyền miệng. Phải thật kiên trì, có người học cả tháng mới thổi ra được âm đúng”, già nói, tay vẫn xoay đều cây sáo.

Sau nhiều năm miệt mài, thành quả đã đến. Ngày càng nhiều người trẻ ở Trường Sơn biết thổi sáo Pi, đàn Pơ-lựa, múa điệu Tà-oải. Những âm thanh ấy vang lên trong các dịp lễ hội, trong lớp học, trong cả những chuyến du lịch cộng đồng mà xã đang phát triển.

Năm 2018, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao tặng già Hồ Ai danh hiệu Nghệ nhân dân gian trong lĩnh vực hát dân ca và sử dụng nhạc cụ truyền thống. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất là thấy lớp trẻ hát được Si-nớt, đánh được chiêng và biết cúi đầu trước bàn thờ Giàng.

Gần đây, già cùng các nghệ nhân khác trong tỉnh đã đại diện cho Quảng Bình (cũ) tham dự các liên hoan dân ca toàn quốc, giới thiệu âm nhạc Bru-Vân Kiều tới bạn bè trong và ngoài nước. “Tôi không ngờ có ngày tiếng sáo Khơ-lui lại vang trên sân khấu lớn, giữa ánh đèn sáng”, ông xúc động kể.

Già Hồ Ai vẫn nhớ như in lời cha dặn thuở nhỏ: “Âm thanh của núi rừng không bao giờ được tắt”. Giờ đây, ông giữ lời hứa ấy bằng cả tấm lòng.

“Âm nhạc là cách để tôi nói chuyện với tổ tiên, với Giàng, với chính núi rừng này. Tôi mong khi mình không còn nữa, tiếng sáo ấy vẫn sẽ có người tiếp nối”, ông khẽ nói.

Trên dãy Trường Sơn hùng vĩ, nơi sương mù phủ trắng mỗi sớm, bản Khe Cát vẫn vang vọng tiếng sáo của già Hồ Ai. Người dân nơi đây coi ông như “hồn làng”, là cầu nối giữa con người và đất trời.

Những tri thức văn hóa dân gian mà ông gìn giữ không chỉ nằm trong nghi lễ hay âm nhạc, mà còn trong từng nếp nghĩ, lời dạy về đạo lý sống: Kính Giàng, thương người, yêu rừng, quý đất.

Giờ đây, lớp trẻ trong bản đã biết tự tổ chức các lễ hội, tự chế tác nhạc cụ và dạy nhau hát những điệu Si-nớt, Tà-oải. Họ vẫn nhắc đến tên già Hồ Ai với sự biết ơn và kính trọng.

Giữa âm vang của núi rừng, tiếng sáo Khơ-lui của già Hồ Ai vẫn ngân dài, khi như lời ru, khi như tiếng gọi. Nó mang theo hơi thở của đất mẹ, mang linh hồn của người Bru-Vân Kiều vượt qua thời gian, như dòng sông vẫn chảy qua bao mùa rừng thay lá.

Già nói, trong làn khói chiều bảng lảng: “Chừng nào còn tiếng sáo, còn tiếng hát, là chừng đó người Bru-Vân Kiều còn sống cùng đại ngàn Trường Sơn”.

Xem bản gốc tại đây