Điểm nghẽn khiến viên chức lương thấp và lời giải từ cải cách tiền lương

2 điểm nghẽn cấu trúc

Thời gian vừa qua, Báo Lao Động đã có nhiều bài viết phản ánh tình trạng thu nhập của viên chức ở mức thấp, có người phải làm thêm một số công việc khác ngoài giờ để lo cho gia đình. Mặt khác, cũng có những người đã quyết định nghỉ việc, bước chân ra khỏi khu vực công để tìm lối đi riêng mình.

Trao đổi với PV Báo Lao Động, TS. Đoàn Văn Tình - Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực tại Học viện Hành chính và Quản trị công - đánh giá: Thực trạng Báo Lao Động nêu là một trăn trở lớn của ngành Nội vụ.

"Dù nỗ lực cải cách tiền lương của Đảng và Nhà nước thời gian qua là rất lớn (đặc biệt là đợt tăng lương cơ sở tháng 7.2024), nhưng thu nhập của nhóm viên chức thâm niên vẫn chưa tiệm cận được giá trị thị trường" - ông nói và cho biết nguyên nhân cốt lõi nằm ở 2 điểm nghẽn cấu trúc.

Thứ nhất, là sự lệch pha trong chuyển đổi mô hình quản trị. Chúng ta đang trong giai đoạn quá độ chuyển từ mô hình chức nghiệp sang vị trí việc làm. Tuy nhiên, cơ chế trả lương hiện hành vẫn chưa thoát khỏi tư duy bình quân và bị “nén” quá chặt.

Thang bảng lương hiện tại chưa thực sự định giá được lao động dựa trên 3 trụ cột cốt lõi của thị trường: Độ phức tạp của công việc; năng lực thực tế và hiệu quả đầu ra (KPI).

"Hệ quả là thâm niên chỉ làm tăng hệ số lương theo niên hạn chứ chưa phản ánh đúng sự gia tăng giá trị đóng góp" - ông nhận định.

Thứ hai, là bài toán dư địa tài khóa và năng suất lao động. Dù đã nỗ lực tinh giản biên chế, nhưng áp lực lên quỹ chi thường xuyên vẫn rất lớn.

Nguồn lực hiện nay ưu tiên giải quyết bài toán an sinh xã hội và bù đắp trượt giá (nâng đáy lương), nên chưa đủ dư địa để thiết kế chính sách đãi ngộ đột phá cho nhân lực chất lượng cao (nâng đỉnh lương).

Khi năng suất lao động trong khu vực công chưa được đo lường và tối ưu hóa triệt để, việc tăng thu nhập đột biến là bài toán kinh tế vĩ mô đầy thách thức.

Mô hình "kiềng 3 chân"

Để cải thiện thu nhập cho cán bộ, công chức, viên chức một cách thực chất, vị chuyên gia dùng một hình ảnh ẩn dụ: "Nếu coi cải cách tiền lương là việc nâng cấp một chiếc xe, thì vị trí việc làm chính là động cơ, còn đánh giá hiệu quả (KPI) là vô lăng. Chúng ta không thể tách rời chúng, nhưng cần xác lập một trật tự ưu tiên theo mô hình “kiềng 3 chân” để giải quyết tận gốc vấn đề".

Trong đó, ưu tiên số 1 là định lượng hóa và thực chất hóa vị trí việc làm. Chúng ta không thể trả lương đúng nếu không đo lường được giá trị công việc. Cần chuyển dịch từ mô tả công việc chung chung sang định lượng chi tiết (về khối lượng, độ phức tạp và trách nhiệm).

Cơ cấu thu nhập mới phải được xây dựng dựa trên 3 biến số độc lập: Lương theo giá trị vị trí; lương theo năng lực thực tế (thay vì bằng cấp) và lương theo kết quả đầu ra. Đây là điều kiện tiên quyết để tính đúng và đủ giá trị sức lao động.

Giải pháp thứ 2 được chuyên gia nêu rõ là trao quyền tự chủ thực chất và cơ chế đặt hàng. Ông cho rằng cần mạnh dạn áp dụng tư duy quản trị doanh nghiệp vào các đơn vị sự nghiệp công lập (trường học, bệnh viện, viện nghiên cứu).

"Nhà nước cần chuyển mạnh từ cơ chế “cấp phát” sang "đặt hàng" dịch vụ công. Khi được tự chủ về tài chính và nhân sự, thu nhập của viên chức sẽ không còn bị giới hạn bởi lương cơ sở, mà sẽ tịnh tiến theo năng suất lao động và chất lượng dịch vụ họ cung ứng cho xã hội" - TS Đoàn Văn Tình nói.

Ngoài ra, việc xóa bỏ “bình quân chủ nghĩa” thông qua công cụ KPI là giải pháp thứ 3. Cải cách tiền lương sẽ thất bại nếu vẫn chia đều. Việc đánh giá phải chuyển triệt để từ định tính sang định lượng (thông qua KPIs/OKRs).

Quỹ tiền thưởng (10% quỹ lương) cần được sử dụng như một đòn bẩy chiến lược, dồn lực khen thưởng cho nhóm 20% nhân sự tinh hoa. Mức chênh lệch thu nhập giữa người làm tốt và người làm trung bình phải đủ lớn để tạo ra "cú hích" về động lực.

"Tóm lại, để viên chức không chỉ đủ sống mà còn sống khỏe và tái tạo sức lao động mở rộng, chúng ta phải chấp nhận một cuộc chơi sòng phẳng hơn: Tiền lương phải là thước đo chính xác của giá trị đóng góp, chứ không phải là kết quả của thâm niên hay sự cào bằng" - TS. Đoàn Văn Tình thẳng thắn chia sẻ.

Đọc bản gốc tại đây