Tự cam kết thu nhập mua nhà ở xã hội, gỡ khó cho người lao động

Lấp khoảng trống an cư

Trong nhiều năm qua, cùng với quá trình phát triển hạ tầng, mở rộng đô thị, xây dựng cao tốc, sân bay, khu công nghiệp… hàng chục nghìn hộ dân đã nhường đất cho các dự án vì mục tiêu quốc phòng, an ninh hoặc lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo nguyên tắc của Luật Đất đai, khi Nhà nước thu hồi đất, người dân phải được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. “Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp việc bố trí nhà tái định cư chưa kịp thời; có nơi người dân phải chờ đợi kéo dài trong khi chỗ ở cũ đã bị giải tỏa” - anh Trần Quang Hòa - một người dân tại phường Cầu Giấy - chia sẻ.

Quy định mới của Chính phủ được xem như một bước đi quan trọng cụ thể hóa Luật Nhà ở cho phép nhóm đối tượng này được mua, thuê mua NƠXH mà không phải bốc thăm, không phải chứng minh điều kiện thu nhập hay tình trạng nhà ở được xem là một cơ chế “ưu tiên đặc biệt”, nhằm lấp khoảng trống chính sách.

Thông thường, NƠXH được phân bổ theo cơ chế xét duyệt chặt chẽ. Người mua phải đáp ứng điều kiện chưa có nhà ở, hoặc diện tích nhà ở bình quân thấp; đồng thời phải chứng minh thuộc nhóm thu nhập thấp theo quy định. Tại nhiều địa phương, khi nguồn cung hạn chế, việc phân bổ còn phải bốc thăm để bảo đảm công bằng.

Nhưng với người bị thu hồi đất, bản chất pháp lý hoàn toàn khác. Người đã thực hiện nghĩa vụ nhường đất vì lợi ích chung theo quyết định hành chính của Nhà nước. Việc mất chỗ ở không xuất phát từ nhu cầu cá nhân mà do yêu cầu phát triển. Nếu vẫn đặt họ vào cơ chế bốc thăm, cạnh tranh với các nhóm thu nhập thấp khác, sẽ nảy sinh nghịch lý: Người vừa mất nhà lại phải “chờ vận may” để có chỗ ở mới. Chính vì vậy, việc miễn bốc thăm thể hiện quan điểm nhất quán: Bảo đảm quyền lợi chính đáng của người bị thu hồi đất, không đẩy họ vào thế yếu trong quá trình tái định cư.

Một điểm quan trọng khác là người thuộc diện này không phải đáp ứng điều kiện về thu nhập. Theo quy định chung của Luật Nhà ở 2023, điều kiện thu nhập là tiêu chí then chốt để xác định đối tượng được mua NƠXH. Tuy nhiên, nếu áp dụng máy móc trong trường hợp thu hồi đất sẽ phát sinh bất cập.

“Có những hộ gia đình tuy không thuộc diện thu nhập thấp, nhưng tài sản lớn nhất của họ là nhà và đất. Khi đất bị thu hồi, họ mất chỗ ở. Nếu khoản bồi thường bằng tiền chưa đủ để mua nhà thương mại, trong khi lại không đáp ứng điều kiện thu nhập để mua NƠXH, họ có thể rơi vào khoảng trống chính sách. Miễn điều kiện thu nhập trong trường hợp này không phải là ưu ái quá mức, mà là sự điều chỉnh hợp lý, đặt trọng tâm vào yếu tố “mất chỗ ở do thu hồi”, thay vì chỉ nhìn vào mức thu nhập danh nghĩa” - chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long nhận định.

Thực tế cho thấy, nhiều dự án chậm tiến độ do vướng mắc giải phóng mặt bằng. Một trong những nguyên nhân quan trọng là người dân lo ngại sau khi giao đất sẽ không có nơi ở ổn định.

Theo ông Long, chính sách nhân văn luôn đi kèm yêu cầu quản lý chặt chẽ. Thứ nhất, phải xác định đúng đối tượng. Chỉ áp dụng với trường hợp bị thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo đúng quy định pháp luật; đồng thời chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở. Thứ hai, cần minh bạch danh sách và quy trình xét duyệt. Tránh tình trạng lợi dụng chính sách, kê khai không trung thực hoặc mở rộng đối tượng không đúng quy định.

Đơn giản hóa thủ tục cho người lao động

Cùng Nghị quyết của Chính phủ, ngay đầu năm 2026, Bộ Công an đã ban hành văn bản cho phép người dân tự cam kết mức thu nhập khi không có giấy tờ chứng minh để hoàn thiện hồ sơ mua NƠXH. Quy định này được xem là bước tháo gỡ quan trọng, giúp nhiều lao động tự do, công nhân thời vụ không còn “kẹt” vì thiếu hợp đồng lao động hay bảng lương.

Nhu cầu NƠXH tại các đô thị lớn luôn ở mức cao, nhưng không ít hồ sơ bị ách lại ở khâu chứng minh thu nhập. Theo quy định của Luật Nhà ở và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 261/2025/NĐ-CP, người thu nhập thấp tại đô thị phải xác nhận điều kiện thu nhập khi đăng ký mua NƠXH.

Trên thực tế, một bộ phận lớn người lao động không có hợp đồng lao động, không có bảng lương cố định, thu nhập chủ yếu bằng tiền mặt. Họ có thể là người bán hàng nhỏ lẻ, chạy xe công nghệ, lao động thời vụ trong khu công nghiệp. Thu nhập thực tế thấp, nhưng lại không có giấy tờ chứng minh theo yêu cầu thủ tục.

Công văn 511/C06-TTDLDC năm 2026 của Bộ Công an cho phép trong trường hợp người dân không có giấy tờ chứng minh thu nhập, có thể tự cam kết mức thu nhập và chịu trách nhiệm về nội dung kê khai. Trên cơ sở đó, Công an cấp xã xác nhận việc cư trú và nội dung kê khai theo mẫu quy định.

Điểm điều chỉnh này có ý nghĩa rất lớn. Thay vì yêu cầu người dân xuất trình tài liệu mà hệ thống quản lý chưa thể cung cấp đầy đủ, chính sách chuyển sang cơ chế linh hoạt hơn: Người dân tự kê khai, tự chịu trách nhiệm, cơ quan chức năng xác nhận trong phạm vi quản lý.

Đối tượng được hưởng lợi trước hết là nhóm lao động phi chính thức. Đây là nhóm vốn có nhu cầu NƠXH cao nhất nhưng lại khó tiếp cận nhất. Với họ, một yêu cầu giấy tờ có thể trở thành rào cản lớn hơn cả vấn đề tài chính.

Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu phát triển hàng triệu căn NƠXH, nếu không đồng thời tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, nguồn cung tăng lên nhưng người dân vẫn khó tiếp cận.

Việc cho phép tự cam kết thu nhập là một điều chỉnh mang tính kỹ thuật, nhưng tác động xã hội không nhỏ. Nó giúp đưa NƠXH đến gần hơn với đúng nhóm mục tiêu, đồng thời khẳng định định hướng quản lý linh hoạt, lấy người dân làm trung tâm trong cải cách hành chính.

Đọc bản gốc tại đây