Không để người dân bị động trước chính sách mới

Dân chưa hiểu rõ sẽ khó sẵn sàng

Ghi nhận thực tế của PV Lao Động tại một số chợ và khu dân cư ở Hà Nội cho thấy: Rất nhiều hộ kinh doanh vừa và nhỏ chưa nắm rõ thông tin về việc sẽ phải tham gia BHXH bắt buộc từ 1.7.2025.

Bà Lê Thị Lan - hộ kinh doanh đồ dùng sơ sinh cho mẹ và bé tại chợ Phùng Khoang (Nam Từ Liêm, Hà Nội) - nói, chỉ “nghe loáng thoáng” thông tin tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với hộ kinh doanh.

“Tôi có nghe loáng thoáng nhưng chưa hiểu rõ như thế nào. Có thể quy mô kinh doanh của tôi quá nhỏ lẻ nên chưa được nhắc nhở về việc này” - bà Lan nói.

Cũng theo bà Lan, bà chưa từng tham gia BHXH nên chưa hiểu, chưa nắm rõ các quyền lợi của người thụ hưởng. Khi được hỏi có tham gia BHXH bắt buộc theo quy định không, bà Lan cho hay “nếu được yêu cầu sẽ tham gia”.

Bà Bùi Thị Hòa, chủ hộ kinh doanh tại phường Hà Đông (Hà Nội) thì nói: Chưa nắm rõ việc hộ kinh doanh phải tham gia BHXH bắt buộc từ 1.7 nhất là cách thức triển khai, hồ sơ giấy tờ bắt đầu như thế nào. “Khi có sự hướng dẫn của cán bộ địa phương hoặc ngành bảo hiểm thì tôi sẽ tiến hành” - bà Hòa cho hay.

Tương tự, chủ hộ kinh doanh Nguyễn Thị Lan (Khu đô thị CT5, phường Thanh Liệt, Hà Nội) cũng cho hay, hiện khá mù mờ thông tin về việc tham gia BHXH bắt buộc. “Tôi chưa nắm rõ thông tin việc tham gia BHXH bắt buộc từ 1.7, cũng có thể quy mô kinh doanh quá nhỏ nên chưa được cơ quan liên quan nhắc nhở” - chị Lan nói.

Bà Bùi Thị Hòa (phường Hà Đông) và chị Nguyễn Thị Lan (Thanh Liệt) - đặt câu hỏi: “Tôi cũng không rõ người đang đóng BHXH tự nguyện, bây giờ mở hộ kinh doanh thì có phải đóng thêm 1 loại BHXH nữa không” và “Bố mẹ tôi đang nộp BHXH tự nguyện theo kiểu 5 năm/ lần, bố tôi đã nộp đến tháng 12.2025, còn mẹ tôi đã nộp đến tháng 2.2028. Nếu trường hợp bố mẹ tôi phải nộp BHXH bắt buộc từ 1.7.2025 thì phải làm thế nào?”.

Nhiều vướng mắc từ cơ sở

Theo Luật BHXH 2024, từ ngày 1.7.2025, các chủ hộ của hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai sẽ phải tham gia BHXH bắt buộc. Đến ngày 1.7.2029, nhóm còn lại cũng sẽ phải tham gia. Mức đóng tối thiểu bằng 25% mức tham chiếu (hiện là 2,34 triệu đồng), tương đương khoảng 585.000 đồng/tháng - chưa kể các khoản phụ.

Cho đến nay, vẫn chưa có con số thống kê chính thức về số lượng các chủ hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai hoặc số hộ kinh doanh đã từng đóng BHXH (không bắt buộc). Tuy nhiên, tại Hà Nội, hiện có tới gần 200.000 hộ kinh doanh có đăng ký, nhưng chỉ có khoảng 1.000 hộ kinh doanh cá thể đã tham gia BHXH với gần 6.000 lao động. Ở mặt bằng chung, cả nước có khoảng 5 triệu hộ kinh doanh, trong đó có khoảng 37.000 hộ có doanh thu trên 1 tỉ đồng/năm (theo kê khai) nhưng số lượng tham gia bảo hiểm rất ít. Từ 1.7, tất cả 37.000 hộ trên phải tham gia BHXH bắt buộc.

Nguyên nhân được chỉ ra là thiếu thông tin. Một chủ hộ kinh doanh tại TPHCM chia sẻ: “Tôi đi lên cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi về thủ tục đóng BHXH cho chính tôi là chủ hộ kinh doanh thì được nghe là “chờ hướng dẫn”. Còn khi nào có thì chưa biết”.

Mặt khác, đối với nhóm hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân rõ ràng, không có bộ phận kế toán hay báo cáo tài chính định kỳ, việc xác định ai là chủ hộ để làm căn cứ thu BHXH cũng là thách thức. Bên cạnh đó, với thu nhập không ổn định, nhất là ở các hộ kinh doanh nhỏ, việc đóng thêm gần 600.000 đồng/tháng bị xem là “gánh nặng” - đặc biệt trong bối cảnh vật giá leo thang, doanh thu sụt giảm sau dịch. Ngoài ra, khác với doanh nghiệp có nhân viên hành chính - kế toán lo thủ tục BHXH, hộ kinh doanh cá thể phải “tự bơi”. Việc kê khai, báo tăng/giảm, chốt sổ, hưởng chế độ ngắn hạn… đều là rào cản thực thi.

Cần “đi trước một bước”, từ tuyên truyền đến hành động

PGS.TS Ngô Trí Long - chuyên gia kinh tế - cho rằng: “Để đảm bảo việc mở rộng đối tượng BHXH bắt buộc với chủ hộ kinh doanh được triển khai thành công, cơ quan BHXH cần đi trước một bước, chuẩn bị kỹ lưỡng các khâu từ tuyên truyền đến quản lý. Thông điệp “chủ hộ kinh doanh là người lao động - có quyền và nghĩa vụ như lao động khác” cần được truyền thông rộng rãi bằng ngôn ngữ dễ hiểu, ví dụ cụ thể, phân tích lợi ích trực tiếp như lương hưu, thẻ BHYT, trợ cấp thai sản…”.

Đặc biệt ông Long cho rằng, cùng với các hình thức như phối hợp với phường, xã, tổ dân phố tổ chức hội nghị tuyên truyền, truyền thông trên mạng xã hội, Zalo, Facebook thì cơ quan BHXH phải truyền thông mạnh trên các phương tiện truyền thông chính thức, với các cơ quan báo chí có uy tín. “Đây sẽ là kênh dễ tiếp cận và tạo lòng tin cho các hộ kinh doanh khi tiếp cận chính sách về BHXH. Trước mắt, Bộ Nội vụ và BHXH Việt Nam cần nhanh chóng ban hành Thông tư hướng dẫn về vấn đề này” - ông Ngô Trí Long nói.

Chính sách mở rộng BHXH bắt buộc cho chủ hộ kinh doanh là bước tiến lớn để đảm bảo an sinh lâu dài, tránh tình trạng “già không lương, bệnh không bảo hiểm”. Tuy nhiên, nếu không có sự chuẩn bị tốt, có thể trở thành một “bài toán khó giải” của cơ quan thực thi còn người dân thì bị động trước chính sách đúng đắn.

Đã đến lúc ngành BHXH không thể chờ “hướng dẫn” mà cần chủ động “đi trước một bước”, từ tuyên truyền đến hành động - để không ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình đến với an sinh toàn dân.

Đọc bản gốc tại đây