Nơi tập hợp sức mạnh của nhân dân thời kỳ đổi mới
Gần bốn thập niên trước, đại hội đảng toàn quốc lần thứ vi (1986) đã khởi xướng công cuộc đổi mới, mở ra một chương mới cho lịch sử dân tộc. Đó không chỉ là một cuộc cách mạng về kinh tế, mà còn là một cuộc cách mạng trong tư duy, trong đó cốt lõi là đổi mới mối quan hệ giữa đảng, nhà nước và nhân dân.
Trong hành trình tái thiết đất nước và củng cố niềm tin ấy, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã có sự chuyển mình mạnh mẽ, khẳng định vị thế là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện rộng lớn nhất, nơi hội tụ "ý Đảng, lòng Dân", và sức mạnh của nó được đo bằng chính niềm tin của nhân dân.
"Mệnh lênh" đổi mới
Những năm cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, đất nước ta đối diện với những khó khăn. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp bộc lộ những khuyết điểm nặng nề, sản xuất đình đốn, lạm phát phi mã, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn. Đó không chỉ là khủng hoảng về vật chất, mà còn là một cuộc "khủng hoảng niềm tin" sâu sắc. Lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và tương lai của đất nước bị xói mòn nghiêm trọng.
Trong bối cảnh đó, công cuộc Đổi mới năm 1986 là "mệnh lệnh" tất yếu của lịch sử, một sự lựa chọn sống còn của dân tộc. Đường lối Đổi mới, với tinh thần "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật", đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và vai trò của Mặt trận. Tư duy "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra" trở thành kim chỉ nam.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN), với vai trò lịch sử là tập hợp, đoàn kết các tầng lớp nhân dân, đứng trước một nhiệm vụ mới. Thay vì chỉ là một tổ chức "vận động" quần chúng thực hiện chủ trương từ trên xuống như trong thời bao cấp, Mặt trận phải trở thành một cây cầu nối hai chiều thực thụ. Một mặt, truyền tải đường lối của Đảng đến nhân dân; mặt khác, và quan trọng hơn, là đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng của họ cho Đảng và Nhà nước.
Sứ mệnh của Mặt trận trong thời kỳ Đổi mới là tái tạo và củng cố niềm tin. Niềm tin không thể được xây dựng bằng mệnh lệnh, mà phải bằng hành động thực tế, bằng việc giải quyết những vấn đề bức xúc của cuộc sống, và bằng việc đảm bảo người dân thực sự được làm chủ.
Xây dựng thể chế giám sát và phản biện xã hội
Một trong những bước tiến vượt bậc của hệ thống chính trị Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới chính là việc thể chế hóa vai trò giám sát và phản biện xã hội của MTTQVN và các tổ chức chính trị - xã hội. Đây là cơ chế then chốt để chuyển hóa niềm tin từ một khái niệm trừu tượng thành quyền lực chính trị cụ thể của nhân dân. Trước Đổi mới, khái niệm "phản biện xã hội" gần như không tồn tại. Quyết sách thường được ban hành một chiều. Nhưng thực tiễn khủng hoảng đã cho thấy, một quyết sách xa rời thực tiễn, không lắng nghe ý kiến nhân dân sẽ dẫn đến thất bại. Công cuộc Đổi mới đòi hỏi một cơ chế "phanh" và "kiểm soát" quyền lực hiệu quả, và Mặt trận được giao trọng trách đó.
Mặt trận phải tiếp tục Đổi mới, phải thực sự “thực chất”, tránh “bệnh hình thức”, “hành chính hóa”. Mặt trận phải là nơ i người dân thấy mình được lắng nghe, được tôn trọng và được bảo vệ.
Vai trò này được hiến định trong Hiến pháp và cụ thể hóa bằng các văn bản pháp luật, đặc biệt là Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Mặt trận tham gia sâu rộng vào quá trình xây dựng pháp luật, từ việc góp ý dự thảo Hiến pháp, các bộ luật quan trọng (như Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp...) cho đến các chính sách vĩ mô. Hàng triệu ý kiến của người dân từ mọi miền đất nước, thuộc mọi tầng lớp, đã được Mặt trận tổng hợp, chắt lọc và chuyển tải đến các cơ quan lập pháp, hành pháp.
Hoạt động giám sát của Mặt trận ngày càng đi vào thực chất. Đó là giám sát việc thực thi chính sách ở cơ sở, giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền, và đặc biệt là giám sát đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên. Thông qua các Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng ở xã, phường, người dân trực tiếp "soi" vào các công trình, dự án, vào việc thực thi công vụ. Khi một con đường bị làm ẩu, một dự án "treo" gây lãng phí, hay một cán bộ có biểu hiện quan liêu, hách dịch, tiếng nói của Mặt trận ở cơ sở chính là tiếng nói đầu tiên bảo vệ lợi ích cộng đồng.
Chức năng phản biện xã hội là "đặc sản" của công cuộc Đổi mới. Mặt trận tổ chức các hội nghị, hội thảo, lấy ý kiến các chuyên gia, nhà khoa học, các vị nhân sĩ, trí thức, chức sắc tôn giáo... để phản biện các dự án luật, các đề án kinh tế - xã hội lớn. Sự phản biện thẳng thắn, đa chiều, mang tính xây dựng của Mặt trận đã giúp Đảng và Nhà nước điều chỉnh nhiều quyết sách quan trọng, tránh được những sai lầm tốn kém, làm cho chính sách "hợp lòng dân" hơn.
Có thể nói, chức năng giám sát và phản biện chính là "bộ lọc" thể chế quan trọng nhất mà Mặt trận đảm nhiệm, là cơ chế để "ý Đảng" gặp "lòng Dân" trước khi trở thành quyết sách quốc gia. Chính điều này đã củng cố niềm tin của nhân dân vào một nhà nước pháp quyền thực sự "của dân, do dân và vì dân".
Ngày 12.12.2013, Bộ Chính trị (Khóa XI) đã ban hành Quyết định 217-QĐ/TW về "Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội" và Quyết định 218-QĐ/TW về "Quy định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội và nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền".
Đây được xem là một bước tiến lịch sử, tạo hành lang pháp lý vững chắc và rõ ràng nhất từ trước đến nay cho hoạt động của Mặt trận. Lần đầu tiên, "giám sát" và "phản biện" không chỉ là nhiệm vụ mang tính vận động, mà đã trở thành một cơ chế, một quy trình bắt buộc trong hoạt động của hệ thống chính trị. Các cấp ủy Đảng và chính quyền phải lắng nghe, tiếp thu và trả lời các ý kiến của Mặt trận. Điều này đã nâng cao vị thế và "sức nặng" trong tiếng nói của Mặt trận, biến Mặt trận thành một trụ cột không thể thiếu trong cơ chế kiểm soát quyền lực, xây dựng Đảng và chính quyền trong sạch, vững mạnh.
Đưa niềm tin vào cuộc sống
Nếu giám sát và phản biện là xây dựng "thể chế" của niềm tin, thì các cuộc vận động và phong trào thi đua yêu nước do Mặt trận chủ trì chính là cách "nuôi dưỡng" niềm tin trong đời sống hàng ngày. Trong thời kỳ Đổi mới, các phong trào đã có sự thay đổi căn bản về chất: từ chỗ tập trung vào các mục tiêu vĩ mô, sang chỗ hướng trực tiếp vào lợi ích thiết thực của người dân tại cộng đồng.
Cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư" (phát động năm 1995), sau này được nâng tầm thành Cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh", là một ví dụ điển hình. Mục tiêu của cuộc vận động không phải là những khẩu hiệu chung chung, mà là những kết quả cụ thể: là con đường bê tông sạch sẽ, là "ánh sáng an ninh" ban đêm, là nhà văn hóa thôn, là xóa bỏ hủ tục, là giúp nhau thoát nghèo, là giữ gìn an ninh trật tự.
Mặt trận đã khéo léo biến những mục tiêu lớn của Đảng (xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh) thành những việc làm "người thật, việc thật" tại từng tổ dân phố, từng thôn xóm. Sức mạnh của nó nằm ở chỗ nó khơi dậy được tinh thần tự quản, sự đồng thuận và nguồn lực tại chỗ của chính cộng đồng dân cư. Niềm tin được xây đắp khi người dân thấy rằng cuộc sống của họ tốt lên mỗi ngày, và chính họ là người góp phần tạo nên sự thay đổi đó.
Đặc biệt, tinh thần "tương thân tương ái", "lá lành đùm lá rách" - một giá trị cốt lõi của dân tộc - đã được Mặt trận phát huy mạnh mẽ qua các hoạt động xã hội. Cuộc vận động "Ngày vì người nghèo" (phát động năm 2000) và việc thành lập Quỹ "Vì người nghèo" đã trở thành một trong những điểm sáng lớn nhất của công tác Mặt trận. Hàng chục nghìn tỉ đồng đã được huy động, hàng triệu căn nhà "Đại đoàn kết" đã được xây dựng.
Sức mạnh của niềm tin nhân dân được thể hiện rõ nét nhất mỗi khi đất nước đối mặt với thiên tai, địch họa.
Trong các trận lũ lụt lịch sử ở miền Trung, hay đặc biệt là trong đại dịch COVID-19, MTTQVN đã đứng ra làm trung tâm tiếp nhận và điều phối mọi nguồn lực cứu trợ. Hàng triệu người dân, doanh nghiệp, kiều bào ở nước ngoài... đã tin tưởng, gửi gắm tấm lòng của mình qua "kênh" Mặt trận. Lời kêu gọi "Toàn dân đoàn kết, ra sức phòng, chống dịch bệnh COVID-19" của Mặt trận đã tạo nên một làn sóng đoàn kết vô song, huy động được nguồn lực khổng lồ cho Quỹ Vắc-xin và các hoạt động an sinh xã hội. Trong những thời khắc cam go nhất, Mặt trận đã chứng minh mình là địa chỉ tin cậy nhất để người dân gửi gắm niềm tin và sẻ chia trách nhiệm, biến niềm tin cá nhân thành sức mạnh vật chất của cả cộng đồng.
Nền tảng của dân chủ và đồng thuận xã hội
Sức mạnh của Mặt trận thời kỳ Đổi mới không chỉ nằm ở các phong trào, mà còn ở vai trò then chốt trong việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và tạo dựng sự đồng thuận xã hội. Mặt trận là trụ cột trong việc thực thi dân chủ đại diện. Công tác hiệp thương, lựa chọn, giới thiệu người ứng cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp là nhiệm vụ cốt lõi của Mặt trận. Thông qua 5 bước hiệp thương, Mặt trận đảm bảo quá trình bầu cử dân chủ, đúng luật, chọn ra được những đại biểu ưu tú, xứng đáng đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Đồng thời, Mặt trận tổ chức các cuộc tiếp xúc cử tri, tạo kênh đối thoại trực tiếp để người dân "đặt hàng" và "giám sát" chính người đại diện cho mình.
Sức mạnh của niềm tin nhân dân, được hun đúc và phát huy qua tổ chức Mặt trận, chính là sức mạnh nội sinh lớ n nhất, là “thành đồng” vững chắc nhất bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ và đảm bảo cho sự thành công bền vững của công cuộc Đổi mới.
Mặt trận là trung tâm của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong cơ chế thị trường, xã hội có sự phân hóa giai cấp, phân tầng xã hội ngày càng rõ nét. Xuất hiện các tầng lớp mới như doanh nhân, trí thức trẻ, lao động tự do... Cùng với đó, nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân ngày càng đa dạng. Vai trò của Mặt trận lúc này là "mẫu số chung", là "ngôi nhà chung" cho tất cả các giai cấp, tầng lớp, dân tộc, tôn giáo, và cả kiều bào ta ở nước ngoài.
Mặt trận đã làm tốt vai trò cầu nối, lắng nghe và tập hợp ý kiến của các nhân sĩ, trí thức, các nhà khoa học, các chức sắc tôn giáo, những người tiêu biểu trong các dân tộc thiểu số, và cộng đồng doanh nhân. Bằng cách tôn trọng sự khác biệt, tìm kiếm điểm tương đồng, Mặt trận đã góp phần hóa giải các mâu thuẫn xã hội, tạo nên sự đồng thuận vì mục tiêu chung là "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh". Sự nghiệp Đổi mới không thể thành công nếu không có sự đồng thuận. Và chính Mặt trận là người "nhạc trưởng" điều phối các lợi ích, dung hòa các quan điểm, để triệu triệu trái tim người Việt Nam, dù ở bất cứ đâu, làm bất cứ việc gì, đều cùng chung một nhịp đập vì sự phồn vinh của Tổ quốc.
Nhìn lại chặng đường gần 40 năm Đổi mới, có thể khẳng định MTTQVN đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình. Từ một tổ chức chủ yếu làm nhiệm vụ vận động chính trị, Mặt trận đã vươn lên trở thành một thiết chế không thể thiếu trong hệ thống chính trị, một trụ cột của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, và là trung tâm của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Xem bản gốc tại đây
