Bạch Mã - biểu tượng trấn giữ long mạch, đáp nghĩa đền ơn

Từ linh vật đến thần linh trong tâm thức dân gian

Ngựa vốn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Trong xã hội nông nghiệp cổ truyền, ngựa gắn với việc đi lại, giao thương, chiến trận và mở cõi. Màu trắng – “bạch” – lại là màu của sự linh thiêng, thanh khiết, gắn với thế giới siêu nhiên. Khi hai yếu tố này kết hợp, Bạch Mã không còn đơn thuần là một con vật, mà trở thành linh vật có khả năng kết nối con người với thần linh.

Dân gian tin rằng Bạch Mã có thể hiện hình, chỉ lối, trấn tà, giúp con người vượt qua những thời khắc khó khăn: Dựng làng, mở đất, xây thành, lập ấp. Từ niềm tin đó, hình tượng ngựa trắng dần được nhân thần hóa, trở thành đối tượng thờ phụng ở nhiều nơi.

Bạch Mã và dấu ấn lịch sử

Vai trò nổi bật nhất của Bạch Mã trong lịch sử – văn hóa Việt Nam gắn với Đền Bạch Mã, một trong bốn ngôi đền thuộc Thăng Long tứ trấn. Theo truyền thuyết, khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, việc xây thành gặp nhiều trắc trở, tường thành liên tục sụt lở. Nhà vua lập đàn cầu đảo thì thần Long Đỗ hiện lên trong hình tượng ngựa trắng, chạy vòng quanh khu đất, để lại dấu vó chỉ rõ thế đất vững bền. Vua cho xây thành theo dấu vó ngựa, từ đó thành mới đứng vững.

Từ sự kiện này, thần Long Đỗ được phong là Bạch Mã Đại Vương, trở thành thần trấn giữ phía Đông kinh thành. Đền Bạch Mã vì thế không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là biểu tượng tâm linh gắn với sự ra đời và ổn định của kinh đô Thăng Long. Trong tâm thức người dân, Bạch Mã không chỉ “giữ thành”, mà còn giữ cho kinh đô được bình yên, thịnh vượng.

Từ trung tâm Thăng Long, tín ngưỡng Bạch Mã dần lan ra nhiều địa phương ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Ở nhiều làng quê, đền hoặc miếu Bạch Mã được dựng lên như một cách cầu mong thần linh che chở cho cộng đồng. Không ít nơi, Bạch Mã được thờ như thành hoàng làng, hoặc phối thờ cùng các vị thần bản địa.

Tại Nghệ An, Đền Bạch Mã là một trong 4 ngôi đền linh thiêng nhất của xứ Nghệ. Lễ hội đền Bạch Mã (xã Kim Bảng) được tổ chức vào các ngày 9 và 10 tháng hai âm lịch hằng năm, là một trong những hoạt động tâm linh được du khách và người dân quan tâm.

Từ xa xưa, khi nhắc đến các ngôi đền thiêng của xứ Nghệ, dân gian đã truyền tụng câu: Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng. Đền Bạch Mã nằm trên địa bàn thôn Tân Hà, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương. Theo truyền thuyết và đền phả, đền Bạch Mã được lập để thờ danh tướng Phan Đà, người thôn Chi Linh, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương (cũ) nay là xã Kim Bảng. Bạch Mã là tên gọi theo con ngựa trắng mà tướng Phan Đà thường cưỡi khi ra trận.

Sử cũ, đền phả và truyền thuyết kể: Thời trẻ, Phan Đà là cậu bé thông minh, tuấn tú, có tài võ nghệ, được Nhân dân tin yêu, bạn bè mến phục. Năm 1418, khi Bình Định Vương Lê Lợi về Nghệ An, Phan Đà đã đưa toàn bộ nghĩa quân của mình gia nhập vào nghĩa quân của Lê Lợi, lập được nhiều công lớn và hy sinh trong một trận chiến khi mới 24 tuổi.

Đánh giá công lao của ông, sau này, khi lên ngôi, vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đã truy phong cho ông là “Đô Thiên Đại Đế Bạch Mã Thượng Đẳng Phúc Thần”, cho lập đền thờ và liệt vào hàng “Điển lễ Quốc tế”, nghĩa là tế lễ theo nghi thức Nhà nước do quan triều đình làm chủ tế. Về sau, các triều đại phong kiến đã tiếp tục sắc phong hơn 100 đạo sắc và gia phong là Thượng Thượng Đẳng tối linh tôn thần.

Ngoài ra, điểm chung ở các đền, miếu này là niềm tin vào vai trò dẫn đường và bảo hộ của thần Bạch Mã. Khi khai khẩn đất đai, lập làng mới, người dân tin rằng có sự “chỉ lối” của thần thì cuộc sống sẽ thuận lợi, mùa màng tốt tươi, làng xóm yên ổn. Chính vì vậy, dù truyền thuyết cụ thể ở mỗi nơi có khác nhau, hình tượng ngựa trắng vẫn giữ được cốt lõi ý nghĩa tâm linh.

Không chỉ tồn tại trong các nghi lễ chính thức, Bạch Mã còn đi vào đời sống tinh thần thường nhật. Người xưa tin rằng cầu khấn Bạch Mã sẽ được đi đường bình an, làm ăn hanh thông, tránh tai ương. Giới buôn bán, thương nhân – những người thường xuyên đi xa – đặc biệt coi trọng vị thần này, xem Bạch Mã là thần giữ chữ tín và mở lối sinh tài.

Trong nhiều lễ hội dân gian, hình tượng ngựa trắng xuất hiện qua đồ thờ, tranh vẽ, ngựa giấy dâng cúng. Những nghi thức này không chỉ mang ý nghĩa cầu may, mà còn thể hiện khát vọng kiểm soát rủi ro, tìm kiếm sự bảo hộ tinh thần trong một xã hội nhiều biến động.

Giá trị văn hóa tín ngưỡng dung hợp, linh hoạt

Đặt trong tổng thể tín ngưỡng Việt Nam, Bạch Mã là ví dụ điển hình cho tính dung hợp. Đây không phải thần Phật theo giáo lý Phật giáo, cũng không hoàn toàn thuộc hệ thống Đạo giáo. Bạch Mã là thần bản địa, được hình thành từ niềm tin dân gian, rồi dần được “quốc gia hóa” thông qua vai trò tại Thăng Long.

Sự linh hoạt này phản ánh đặc trưng của văn hóa Việt: không tách bạch cứng nhắc giữa linh vật – thần linh – con người, mà cho phép các hình tượng chuyển hóa theo nhu cầu tinh thần của cộng đồng. Bạch Mã vì thế vừa gần gũi, vừa linh thiêng; vừa mang tính làng xã, vừa có tầm vóc quốc gia.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, các đền Bạch Mã vẫn là điểm tựa tâm linh của nhiều cộng đồng. Không chỉ là nơi thờ tự, đó còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, truyền thuyết và bản sắc văn hóa. Việc bảo tồn, nghiên cứu và giới thiệu đúng giá trị của tín ngưỡng Bạch Mã góp phần giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về cách người Việt xưa nhận thức thế giới, ứng xử với thiên nhiên và xây dựng cộng đồng.

Từ một linh vật trong trí tưởng tượng dân gian, Bạch Mã đã trở thành biểu tượng bền bỉ của niềm tin, sự dẫn lối và khát vọng bình an. Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, đó là minh chứng sinh động cho sức sống lâu dài của tín ngưỡng dân gian – nơi lịch sử, huyền thoại và đời sống hòa quyện làm một.

Đọc bản gốc tại đây