Sửa Luật Bảo vệ môi trường gỡ rào cản cho tăng trưởng xanh

Gỡ điểm nghẽn thể chế, giảm gánh nặng cho doanh nghiệp

Sau hơn 3 năm triển khai, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã bộc lộ nhiều bất cập, đặc biệt trong thủ tục hành chính và phân cấp quản lý. Thực tiễn này khiến việc sửa đổi luật trở thành yêu cầu cấp thiết, nhằm khơi thông nguồn lực và cải thiện môi trường đầu tư.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cách tiếp cận mới đối với đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và cấp giấy phép môi trường. Dự thảo luật đề xuất phân loại dự án theo 3 nhóm rủi ro, từ đó áp dụng các thủ tục tương ứng. Cách làm này giúp doanh nghiệp dễ dàng xác định nghĩa vụ pháp lý, đồng thời giảm đáng kể chi phí và thời gian tuân thủ.

Đặc biệt, với các dự án có nguy cơ tác động thấp, quy trình sẽ được rút gọn, thậm chí chỉ cần đăng ký môi trường. Đây được xem là bước tiến quan trọng, phù hợp với xu hướng cải cách thủ tục hành chính và hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi, phát triển.

Một trong những điểm nhấn quan trọng là yêu cầu chuyển mạnh từ “tiền kiểm sang hậu kiểm” trong lĩnh vực môi trường. Đây không đơn thuần là thay đổi quy trình, mà là sự chuyển đổi căn bản trong tư duy quản lý Nhà nước. Nếu như trước đây, cơ chế tiền kiểm đặt nặng việc kiểm soát trước khi cho phép triển khai, dẫn tới nhiều thủ tục phức tạp và kéo dài thời gian xử lý, thì hậu kiểm hướng tới việc trao quyền nhiều hơn cho chủ thể thực hiện, đồng thời tăng cường giám sát sau.

Cách tiếp cận này đòi hỏi hệ thống quản lý phải được nâng cấp toàn diện, đặc biệt là năng lực ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu. Khi đó, việc quản lý không còn dựa chủ yếu vào hồ sơ hành chính, mà chuyển sang dựa trên dữ liệu và giám sát thực tế.

Theo các chuyên gia, việc chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” là thay đổi mang tính căn bản, là bước đi quan trọng để chuyển từ mô hình quản lý “kiểm soát” sang mô hình “kiến tạo và giám sát”, phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh và hội nhập sâu rộng. Điều này vừa giảm áp lực cho cơ quan quản lý, vừa tạo dư địa cho doanh nghiệp chủ động hơn.

Song song với đó, dự thảo luật cũng đẩy mạnh phân quyền cho địa phương, với khoảng 80% thủ tục hành chính môi trường được chuyển giao từ cấp Bộ. Việc bãi bỏ một số quy định không còn phù hợp, như yêu cầu vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải sau cấp phép, cũng được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao. Những thay đổi này cho thấy rõ mục tiêu của lần sửa đổi: Giảm chi phí tuân thủ nhưng không buông lỏng kiểm soát.

Theo các chuyên gia, cải cách thủ tục môi trường cần gắn với việc đổi mới công cụ chính sách. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - cho rằng: "Xây dựng phân loại xanh là yêu cầu kỹ thuật và công cụ chính sách định hướng thị trường, giúp nhà đầu tư nhận biết rõ các lựa chọn đầu tư bền vững, góp phần tạo lập một hệ sinh thái tài chính minh bạch, hiệu quả và hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng không".

Tìm điểm cân bằng giữa tăng trưởng và bền vững

Nếu cải cách thủ tục là phần “nổi”, thì chuyển đổi số và đổi mới công cụ quản lý mới là nền tảng dài hạn của dự thảo luật.

Lần đầu tiên, quản lý môi trường dựa trên dữ liệu thời gian thực được đưa vào một cách rõ nét. Hệ thống quản lý môi trường quốc gia sẽ tích hợp dữ liệu quan trắc, kiểm kê phát thải và thông tin chất thải từ Trung ương đến địa phương. Điều này cho phép cơ quan quản lý chuyển từ “phản ứng” sang “dự báo” ô nhiễm.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, đây là bước tiến rất quan trọng. “Muốn kiểm soát ô nhiễm hiệu quả, đặc biệt là ô nhiễm không khí, thì dữ liệu phải liên tục, minh bạch và có khả năng dự báo. Không thể quản lý bằng các báo cáo chậm hàng tháng như trước”, ông Tùng nhấn mạnh.

Quản lý chất thải cũng được định hình lại theo hướng coi chất thải là tài nguyên. Dự thảo luật bổ sung các cơ chế thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và sử dụng chất thải làm đầu vào cho sản xuất. Đây là nền tảng cốt lõi để phát triển kinh tế tuần hoàn.

Đáng chú ý, toàn bộ hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải sẽ phải cập nhật dữ liệu điện tử. Việc số hóa này không chỉ tăng tính minh bạch mà còn giúp kiểm soát dòng chất thải hiệu quả hơn, hạn chế tình trạng xử lý trái phép.

Trong lĩnh vực biến đổi khí hậu, dự thảo luật có những bước tiến mang tính chiến lược khi hoàn thiện cơ chế kiểm kê khí nhà kính hàng năm và thúc đẩy vận hành thị trường carbon. Bên cạnh đó, việc bổ sung khái niệm “dịch vụ công nghiệp môi trường” và các chính sách ưu đãi đầu tư được kỳ vọng sẽ thúc đẩy hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp môi trường trong nước - một yếu tố còn thiếu hiện nay.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, áp lực lên môi trường là điều khó tránh khỏi. Dự thảo Luật sửa đổi cho thấy nỗ lực rõ ràng trong việc tìm kiếm điểm cân bằng giữa tăng trưởng và bền vững. Một mặt, luật giảm gánh nặng thủ tục, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Mặt khác, các công cụ quản lý lại được nâng cấp theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu.

Việc quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý chất lượng môi trường, đặc biệt là không khí và nước, là bước đi cần thiết. Cùng với đó, cơ chế công khai thông tin môi trường và ứng dụng công nghệ số sẽ giúp người dân tham gia giám sát hiệu quả hơn.

Đọc bản gốc tại đây