Việc tự định giá quyền sở hữu trí tuệ có thể bị lợi dụng để nâng khống giá

Sáng 24.11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT).

Đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (Đoàn TPHCM) góp ý về Điều 8a quy định việc quản lý, khai thác quyền SHTT. Tại khoản 1 việc lập danh mục và tự xác định giá trị quyền SHTT là quy định tiến bộ, tạo điều kiện để tài sản trí tuệ được ghi nhận trên sổ sách kế toán và tham gia các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư.

Tuy nhiên, khoản 1 hiện đang mở quá rộng khi cho phép chủ sở hữu “tự xác định giá trị” mà không quy định nghĩa vụ chứng minh, công bố căn cứ hoặc chuẩn mực định giá tối thiểu.

Thực tiễn kiểm toán, thanh tra cho thấy đây là điểm rất dễ bị lợi dụng để nâng khống giá trị, chuyển giá, gây thất thoát trong giao dịch với tài sản công, hoặc làm khó cho các tổ chức tín dụng khi thẩm định hồ sơ.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân đề nghị bổ sung nguyên tắc giải trình và minh bạch hóa phương pháp tự định giá, nhằm bảo đảm tính liêm chính và độ tin cậy của thị trường.

Về khoản 2 - khuyến khích sử dụng tài sản trí tuệ để thế chấp, vay vốn, theo đại biểu, chủ trương này hoàn toàn đúng và phù hợp với xu thế kinh tế tri thức. Tuy nhiên, nếu không có điều kiện ràng buộc thì quy định “khuyến khích” sẽ rất khó triển khai.

Hiện nay, ngân hàng chỉ có thể chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm khi có: phương pháp định giá chuẩn; hồ sơ xác lập tài sản rõ ràng; và cơ chế xử lý, chuyển giao tài sản khi khách hàng mất khả năng trả nợ.

Điều luật mới chỉ nói “khuyến khích” nhưng chưa làm rõ việc định giá phải dựa trên chuẩn nào, xử lý tài sản ra sao, ai chịu trách nhiệm khi tài sản đang tranh chấp, bị hủy bỏ hiệu lực hoặc không còn giá trị kinh tế. Nếu thiếu những điều kiện tiên quyết này, Điều 8a sẽ khó đi vào thực tế tín dụng.

Về khoản 3 quy định Chính phủ hướng dẫn phương pháp định giá. Theo đại biểu, cụm từ này còn hẹp và chưa bao quát các thành tố thiết yếu của hoạt động định giá SHTT.

Đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi hướng dẫn, thay vì chỉ quy định chung chung. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy định giá tài sản trí tuệ muốn thành công cần tối thiểu 4 yếu tố: Bộ tiêu chí và phương pháp định giá chuẩn; yêu cầu hồ sơ, dữ liệu minh chứng; tiêu chuẩn năng lực của tổ chức, cá nhân được phép định giá; cơ chế kiểm tra, hậu kiểm và xử lý sai lệch.

Nếu các tiêu chí này không được quy định rõ ở văn bản dưới luật, thì việc định giá sẽ thiếu thống nhất, gây rủi ro cho cả cơ quan quản lý, chủ sở hữu tài sản và hệ thống tài chính, ngân hàng.

Đại biểu Phạm Trọng Nghĩa (Đoàn Lạng Sơn) cho rằng, dự thảo luật không thừa nhận quyền SHTT của AI và không bảo hộ các tác phẩm do AI tạo ra.

Đại biểu đề nghị ghi nhận quyền SHTT đối với các tác phẩm do AI tạo ra và áp dụng mô hình bảo vệ có điều kiện. Trong đó, nhấn mạnh nguyên tắc sáng tạo của con người là yếu tố cốt lõi.

Đại biểu cho rằng, xác định rõ AI không phải là chủ thể quyền mà chủ thể quyền là con người, là người cuối cùng sử dụng/vận hành AI, trừ trường hợp có thỏa thuận là người khác.

Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò của AI nhưng vẫn giữ vững yêu cầu về tính nguyên gốc của sản phẩm và sự sáng tạo của con người.

Đọc bản gốc tại đây