51 Hàng Bồ - Dấu ấn lịch sử từ những ngày Cách mạng Tháng Tám

Từ ngôi nhà tư sản đến cơ sở cách mạng

Trước Cách mạng, ngôi nhà 51 Hàng Bồ thuộc sở hữu của ông Phạm Lê Bổng - một nghị sĩ, một nhân vật giàu có, có ảnh hưởng trong giới chính trị và kinh tế Bắc Kỳ. Đây vốn là một tòa nhà ba tầng khang trang, kiên cố. Tầng dưới đặt máy in, kho giấy; tầng trên dùng làm nơi biên soạn, sắp chữ, lên khuôn báo chí.

Những ngày tiền khởi nghĩa, tại đây đặt tòa soạn Báo Bình Minh (một tờ báo tư nhân, tồn tại từ tháng 3.1945 đến tháng 8.1945, xuất bản được khoảng 130 số). Chính nhờ đặc điểm là một cơ sở in ấn, ngôi nhà nhanh chóng được phong trào cách mạng lựa chọn làm căn cứ hoạt động khi Hà Nội sục sôi khí thế khởi nghĩa.

51 Hàng Bồ - Những tháng ngày lịch sử

Ngày 19.8.1945, khi Hà Nội vùng lên giành chính quyền, ngôi nhà số 51 Hàng Bồ chính thức về tay cách mạng. Từ một cơ sở báo chí tư nhân, nơi đây lập tức trở thành Trụ sở Ban Công vận Trung ương Đảng và Trung ương Hội Công nhân Cứu quốc Bắc Bộ.

Tại đây, đồng chí Trần Danh Tuyên cùng các cộng sự đã khẩn trương chuẩn bị cho việc ra công khai Báo Lao Động - cơ quan ngôn luận của Hội Công nhân cứu quốc. Những người đầu tiên góp sức cho tờ báo ấy có nhạc sĩ Văn Cao, nhà báo Trần Quốc Diệp (Trần Lưu Trác), Nguyễn Huyến, cùng quản lý nhà in Vũ Tiệp.

Trong sách lịch sử Báo Lao Động có ghi lại lời kể của nhạc sĩ Văn Cao - tác giả bài Quốc ca: “Tôi có cái vinh dự là sau Cách mạng Tháng Tám, khi Báo Lao Động ra số công khai đầu tiên thì tôi đã có mặt. Trước đó tôi làm việc bên báo Độc Lập. Vốn có quan hệ công tác thời bí mật với ông Trần Danh Tuyên và ông Nguyễn Hữu Mai, nên khi ông Tuyên phụ trách tờ Lao Động mời là tôi về ngay.

Hằng ngày tôi làm việc trực tiếp với ông ấy ở 51 Hàng Bồ, trụ sở của Báo Lao Động. Tôi vừa viết bài, viết truyện vừa trông nom việc ấn loát. Nhà in ở tầng 1. Trên gác bàn việc xong là tôi xuống ngay với anh em công nhân. Và suốt ngày, thậm chí suốt đêm ở đó luôn.

Nhà in thiếu thốn đủ thứ, mầu, mực không có đã đành. Khuôn chữ thì nham nhở. Phải tìm tòi lục lọi cái gì còn tận dụng được thì dùng. Phải làm sao tờ báo in ra được đẹp. Bí quá tôi phải về lấy bộ chữ mới (bộ chữ có chân) ở nhà in Rạng Đông của ông bố vợ sau này. Có chữ tốt rồi lại phải tìm cách trình bày sao cho đẹp, cho rõ ràng, sáng sủa... Trước mình là anh sáng tác, suốt ngày lang thang vơ vẩn ngoài đường. Giờ thì từ sáng đến khuya quanh quẩn bên bàn, bên máy; bên anh em công nhân... giữ luôn cả việc sửa morasse (sửa bản in thử) nữa. Có vất vả nhưng thấy rất vui, không biết mệt là gì...

Tờ Lao Động in rất đẹp, chữ có chân vào loại nhất thời bấy giờ… Sau đó, theo đề nghị của đồng chí Tố Hữu, tôi được điều sang Văn hóa cứu quốc. Tôi vẫn sang chơi bên Báo Lao Động luôn cho tới ngày toàn quốc kháng chiến”.

Khó khăn bộn bề: Thiếu giấy, thiếu mực, thiếu cả máy móc đồng bộ. Nhưng chính từ ngôi nhà 51 Hàng Bồ, những số Báo Lao Động công khai đầu tiên đã được in ra, lan tỏa khí thế cách mạng đến công nhân, lao động và nhân dân cả nước. Ngày 18.10.1945, số Báo Lao Động công khai đầu tiên ra đời, tiếp nối mạch ngầm từ những ấn phẩm bí mật trước đó.

Căn cứ cách mạng giữa lòng phố cổ

Ngày 20.6.1946, tại số nhà 51 Hàng Bồ, Hà Nội, Hội nghị cán bộ Công đoàn toàn quốc đã quyết định đổi tên “Hội Công nhân cứu quốc” thành “Công đoàn”; thống nhất các tổ chức Công đoàn trong cả nước và lấy tên Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.

Trong hai năm 1945 - 1946, Báo Lao Động từ 51 Hàng Bồ đã xuất bản 30 số, trở thành diễn đàn quan trọng phản ánh đời sống công nhân, cổ vũ tinh thần “cứu quốc” trong những ngày đầu chính quyền cách mạng còn non trẻ.

Nhiều số báo đăng tải Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cổ động nhân dân diệt giặc đói, giặc dốt, tham gia phong trào “giờ làm cứu nước”. Đặc biệt, số 21 ra ngày 13.7.1946 đăng tải Điều lệ của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam - đánh dấu sự kiện thành lập tổ chức Công đoàn cấp toàn quốc tại chính ngôi nhà này.

Không chỉ in báo, ngôi nhà 51 Hàng Bồ còn từng là trụ sở cơ quan bí mật của Đảng và công nhân yêu nước. Theo hồi ức của nhiều cán bộ công vận, tầng hai của ngôi nhà là nơi thường xuyên diễn ra các cuộc họp, nơi đặt két sắt cất giữ tài liệu quan trọng. Đây cũng là nơi cán bộ công vận đi về hằng ngày, vừa hoạt động công khai, vừa giữ nếp bí mật như thời tiền khởi nghĩa.

Tại 51 Hàng Bồ, nhiều lãnh đạo cấp cao của Đảng đã trực tiếp chỉ đạo phong trào. Tổng Bí thư Trường Chinh từng đến đây làm việc, dặn dò cán bộ công vận giữ nguyên tắc bí mật. Nhạc sĩ Văn Cao cũng từng miêu tả quãng thời gian ông vừa sáng tác, vừa trực tiếp tham gia công việc in báo tại ngôi nhà này.

Cuối năm 1946, trước nguy cơ thực dân Pháp quay lại xâm lược, Hà Nội chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến toàn quốc. 51 Hàng Bồ trở thành một phần của Liên khu I - trung tâm kháng chiến trong lòng thành phố. Nhiều máy in, thiết bị, giấy mực từ đây được bí mật chuyển lên chiến khu. Người cuối cùng rời trụ sở chính là quản lý nhà in Vũ Tiệp, mang theo cả những con chữ chì, chuẩn bị cho hành trình “Ba nghìn ngày không nghỉ” của báo chí cách mạng.

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến 19.12.1946, chính tại nóc ngôi nhà này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng dùng ống nhòm quan sát, chỉ huy trận chiến bảo vệ Hà Nội. Điều đó cho thấy 51 Hàng Bồ không chỉ là địa chỉ của báo chí, công vận, mà còn là một điểm tựa quân sự trong những ngày mở đầu cuộc kháng chiến trường kỳ.

Ngày nay, địa chỉ 51 Hàng Bồ vẫn là một phần không thể tách rời của Báo Lao Động và tổ chức Công đoàn. Dù Hà Nội đã đổi thay, phố Hàng Bồ nhộn nhịp hơn, thì ngôi nhà ấy vẫn là biểu tượng của ký ức lịch sử và tinh thần đấu tranh cách mạng.

Với các thế hệ nhà báo Lao Động, 51 Hàng Bồ là “ngôi nhà thứ hai”, là nơi hội tụ, đoàn kết, chia sẻ, cống hiến và nối tiếp truyền thống hơn 96 năm kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Đức Cảnh xuất bản số báo Lao Động đầu tiên.

Tờ báo Cách mạng luôn phụng sự Tổ quốc

Cùng với dân tộc, cùng với tổ chức Công đoàn, Báo Lao Động đã đi suốt chiều dài lịch sử với những đóng góp quan trọng ngay từ đầu khi Cách mạng giành được chính quyền. Trước đó, ngày 28.7.1929, Đại hội đại biểu Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ lần thứ nhất khai mạc do đồng chí Nguyễn Đức Cảnh chủ trì. Đại hội đã quyết định thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ, thông qua Điều lệ và hệ thống tổ chức của Công hội, ra báo “Lao Động” và tạp chí “Công hội Đỏ”. Ngày 14.8.1929, Báo Lao Động xuất bản số đầu tiên.

Trải qua 96 năm, Báo Lao Động đã góp phần vào sự nghiệp cách mạng vẻ vang của “Dân tộc anh hùng, giai cấp tiên phong”. Lịch sử Báo Lao Động là tấm gương phản ánh sinh động, phong phú lịch sử phong trào công nhân và hoạt động Công đoàn trong tiến trình của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng. Ngày nay, Báo Lao Động đã khẳng định là một trong những tờ báo chính trị xã hội tiêu biểu của cả nước.

Xem bản gốc tại đây