Văn học công nhân từ câu chữ đến kết nối trái tim

Văn học công nhân cần trở lại với đời sống

Từ những phân xưởng, công trường đến các khu nhà trọ công nhân, đời sống người lao động vẫn chứa đựng rất nhiều chất liệu cho văn học. Đó không chỉ là câu chuyện về công việc hay thu nhập, mà còn là hành trình mưu sinh, giữ gìn nhân phẩm và tìm kiếm niềm tin trong cuộc sống nhiều áp lực.

Trước đây, văn học công nhân từng tạo dấu ấn mạnh với các tác phẩm như “Đêm ấy vùng than ai thức”, “Người kiểm tu”, “Gió tươi” hay “Lặng lẽ Sa Pa”... Hình ảnh người lao động trong thời chiến và giai đoạn đầu đổi mới được khắc họa rõ nét qua những trang viết giàu cảm xúc. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của xã hội, đời sống công nhân ngày nay cũng khác trước rất nhiều. Người lao động hiện đại đối diện với nhịp sống gấp gáp hơn, áp lực mưu sinh lớn hơn và nhiều biến động hơn.

Theo nhà văn Y Ban, muốn viết được về công nhân thì điều quan trọng nhất là phải hiểu đời sống của họ. Bà cho rằng, văn học chỉ có thể tồn tại lâu dài nếu chạm được vào cảm xúc thật của con người.

“Thực ra, trong văn học nghệ thuật, đầu tiên phải khẳng định tất cả chúng ta đều là người lao động. Nhưng người công nhân có đặc thù rất riêng. Với những nhà văn chuyên nghiệp như chúng tôi, nếu thấu hiểu được nghề nghiệp của mình thì sẽ viết nên những tác phẩm rất hay, chạm đến trái tim.

Nhà văn chuyên nghiệp có thể viết được mọi thứ, nhưng để hiểu sâu ngóc ngách thì phải từ những người hiểu công việc, tâm tư của mình. Hội Nhà văn Việt Nam từ lâu đã có Chi hội Nhà văn Công nhân vì các nhà văn xuất thân từ rất nhiều ngành nghề, có người từ công nhân mỏ mà lên. Văn học phải chạm được đến trái tim thì mới đi lâu, đi xa được”, nhà văn Y Ban chia sẻ.

Đưa văn học đến gần người lao động

Theo nhà văn Y Ban, một trong những khó khăn hiện nay là văn hóa đọc có phần suy giảm. Tuy nhiên, theo bà, văn chương vẫn có những giá trị riêng mà các loại hình giải trí nhanh khó thay thế.

“Bây giờ văn hóa đọc đang xuống thấp, không chỉ công nhân mà cả giới trẻ cũng ít đọc hơn. Song, những ai đam mê thì họ vẫn đọc. Ngôn từ văn chương khác với nghệ thuật nghe nhìn. Điện ảnh cho ta thấy sự vật là sự vật, nhưng câu chữ lại mang nhiều tầng ý nghĩa.

Văn học giống như một cỗ máy cái, từ đó phái sinh ra các loại hình khác: vẽ tranh từ chữ, phổ nhạc cho thơ, chuyển thể tiểu thuyết sang kịch bản. Nếu văn học về công nhân được chuyển thể sang kịch, sang phim thì sẽ rất gần gũi, người lao động sẽ thấy mình trong đó và thấy mình không bị quên lãng”, nhà văn Y Ban nói.

Từ cuộc thi sáng tác văn học về công nhân, công đoàn và người lao động giai đoạn 2021 - 2023 do Báo Lao Động tổ chức, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam chủ trì phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam, nhiều tác phẩm đã tạo được dấu ấn nhờ phản ánh chân thực đời sống người lao động. Nhà văn Y Ban đánh giá cao những tác phẩm có chất liệu thực tế và giàu tính nhân văn như “Miền đất hứa”, “Gái nông trường” hay “Hoa xương rồng”...

Theo bà, điều quan trọng không nằm ở quy mô giải thưởng mà là cách duy trì những sân chơi văn học dành cho người lao động một cách bền bỉ, thực chất. Bên cạnh đó, cần tạo thêm không gian đọc sách tại các khu công nghiệp, nhà máy để công nhân có điều kiện tiếp cận văn hóa dễ dàng hơn.

Cần cách kể mới cho văn học công nhân

Nhìn từ thực tế các cuộc thi viết về công nhân, công đoàn thời gian gần đây, có thể thấy những tác phẩm tạo được sức hút thường không đi theo lối kể quá lớn lao hay khẩu hiệu hóa. Điều khiến độc giả chú ý lại chính là những chi tiết đời thường, gần gũi, phản ánh đúng hơi thở của cuộc sống lao động.

Nhà văn Y Ban cho rằng cuộc thi viết về công nhân, công đoàn đã khơi gợi được nhiều tác phẩm có giá trị bởi các tác giả đi sâu vào thân phận con người, thay vì chỉ mô tả công việc đơn thuần.

“Cuộc thi do Báo Lao Động phát động đã khơi gợi được nhiều tác phẩm giá trị. Ví dụ như tiểu thuyết “Miền đất hứa” của bác Lê Thanh Kỳ - một người thợ hàn. Bác viết những câu rất giản dị nhưng hay vô cùng: “Người công nhân xa nhà quanh năm, chỉ cần nhìn thấy mâm cơm có bàn tay người phụ nữ vào bếp là đã thấy Tết rồi…”. Sau này, tác phẩm đã giành giải thưởng văn xuôi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025.

Hay như tác phẩm “Gái nông trường” của tác giả Phạm Đức Long, rồi ông Nguyễn Trí với tiểu thuyết “Hoa xương rồng”... Những tác phẩm này khi in ra được độc giả đón nhận và dư luận đánh giá rất tốt. Văn chương đôi khi vượt qua mọi giới hạn nghề nghiệp để kết nối trái tim”, bà chia sẻ.

Theo nhà văn Y Ban, sự cạnh tranh của mạng xã hội, video ngắn hay các nền tảng giải trí số khiến văn học buộc phải thay đổi cách tiếp cận độc giả. Tuy nhiên, thay đổi không có nghĩa là đánh mất chiều sâu của văn chương.

Nữ nhà văn cho rằng, những câu chuyện về công nhân hoàn toàn có thể được kể lại bằng hình thức hiện đại hơn, từ phim ngắn, clip mạng xã hội đến các sản phẩm nội dung số. Điều quan trọng là vẫn giữ được sự chân thực và tính nhân văn. Đó là một cách gợi mở cho các bạn trẻ yêu văn học và chính những người công nhân tự làm nội dung về mình.

Bên cạnh sáng tác, nhà văn Y Ban cho rằng điều quan trọng hơn là phải tạo được môi trường để công nhân tiếp cận văn học thường xuyên hơn. Những thư viện nhỏ tại nhà máy, khu công nghiệp hay không gian đọc sách kết hợp nghỉ ngơi, cà phê sẽ là cách thiết thực để kéo văn hóa đọc trở lại gần người lao động.

“Người Việt mình yêu văn chương lắm. Chỉ cần khơi gợi, chúng ta sẽ không bao giờ thiếu bài viết. Quan trọng là chúng ta phải bắt tay vào làm, tạo ra những thư viện nhỏ ngay tại nhà máy, có cà phê, có không gian để công nhân thư giãn và đọc sách. Phải làm thực chất chứ không chỉ xong xuôi sau ánh đèn sân khấu”, nhà văn Y Ban chia sẻ.

Trong dòng chảy của văn học hiện đại, khi đời sống người lao động còn cần được phản ánh và sẻ chia, văn chương về công nhân vẫn còn nhiều cơ hội để tiếp tục tồn tại và tìm lại vị trí của mình trong lòng độc giả.

Xem bản gốc tại đây