Ma trận video ngắn độc hại: Cần “sức đề kháng số” cho người trẻ

Cần một hệ sinh thái trách nhiệm

Khi một video ngắn độc hại xuất hiện và nhanh chóng được đẩy đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người dùng, câu chuyện không còn nằm ở riêng người tạo ra nội dung. Đằng sau tốc độ lan truyền đó là cả một hệ thống phân phối, tương tác và khuếch đại, trong đó nền tảng công nghệ giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Cùng với đó là trách nhiệm của người sáng tạo, gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý trong việc hạn chế những tác động tiêu cực đến người trẻ.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - cho rằng, đây phải là một “hệ sinh thái trách nhiệm”, bởi không thể yêu cầu một chủ thể đơn lẻ giải quyết toàn bộ vấn đề.

“Nền tảng không đơn thuần là một ‘đường ống trung tính’, bởi thuật toán của họ quyết định nội dung nào được khuếch đại và nội dung nào gần như không được nhìn thấy. Vì vậy, cần tăng trách nhiệm về minh bạch, giải trình thuật toán, xử lý nội dung vi phạm, thiết kế an toàn cho trẻ em và hạn chế việc thuật toán liên tục khuếch đại những nội dung có nguy cơ gây hại” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn phân tích.

Trách nhiệm đó cũng không dừng ở các nền tảng. Người sáng tạo nội dung cần hiểu rằng, quyền sáng tạo luôn đi cùng trách nhiệm xã hội. “Một nội dung có thể mang lại triệu lượt xem cho cá nhân nhưng đồng thời tạo ra những hậu quả lâu dài đối với cộng đồng”, ông nói.

Với gia đình, thay vì chỉ kiểm soát thời gian sử dụng điện thoại, điều quan trọng hơn là đồng hành cùng trẻ, biết các em đang xem gì, vì sao yêu thích những nội dung đó và giúp các em hình thành khả năng tự lựa chọn. Nhà trường cũng cần coi năng lực số, năng lực truyền thông và khả năng nhận diện nội dung độc hại là một phần quan trọng của giáo dục công dân trong thời đại số.

“Chúng ta cần tạo cho trẻ một ‘sức đề kháng số’, để các em không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn biết tự bảo vệ mình trước công nghệ”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Ở phía quản lý, theo ông, cơ quan chức năng phải kiến tạo luật chơi, bảo vệ lợi ích công cộng, kiểm tra việc thực hiện trách nhiệm của các nền tảng và xử lý nghiêm những hành vi vi phạm. Quản lý không gian số vì thế cần sự kết hợp của pháp luật, công nghệ, giáo dục, văn hóa và trách nhiệm của mỗi công dân.

Quản lý nội dung theo mức độ rủi ro

Một khoảng trống khó xử lý nằm ở những nội dung chưa đủ yếu tố để xử phạt nhưng có dấu hiệu phản cảm, lệch chuẩn hoặc tác động tiêu cực đến nhận thức của người trẻ. Nếu chỉ chia nội dung thành hai nhóm “hợp pháp” và “bất hợp pháp”, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, sẽ bỏ sót một vùng rất rộng của những tác động văn hóa và xã hội.

“Pháp luật luôn cần những tiêu chí tương đối rõ để xác định hành vi nào bị cấm và hành vi nào bị xử lý. Nhưng văn hóa thì tinh tế hơn. Có những nội dung chưa đủ yếu tố để xử phạt nhưng lại dung tục, phản cảm, đề cao lối sống thực dụng hoặc có thể gây ảnh hưởng tiêu cực khi được thuật toán khuếch đại đến hàng triệu người trẻ”, ông phân tích.

Tuy nhiên, ông lưu ý, việc xử lý nhóm nội dung này không nên biến thành hành chính hóa mọi chuẩn mực văn hóa hay trao cho cơ quan quản lý quyền quyết định cái gì được xem, cái gì không. Cách tiếp cận phù hợp hơn là đánh giá dựa trên mức độ rủi ro và phạm vi lan truyền.

“Một nội dung gây tranh luận xuất hiện đơn lẻ là một vấn đề; nhưng khi chính hệ thống đề xuất liên tục đẩy nội dung đó tới trẻ vị thành niên thì lại là một vấn đề khác”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Từ đó, ông cho rằng, có thể xây dựng những cơ chế mềm như phân loại độ tuổi, cảnh báo nội dung, giảm đề xuất đối với nội dung có nguy cơ, hạn chế thương mại hóa những nội dung phản cảm và thiết lập bộ quy tắc cộng đồng rõ ràng, minh bạch hơn. Đặc biệt, không nên chỉ xử lý từng video vi phạm mà cần kiểm soát cả cơ chế khuếch đại nội dung của nền tảng.

“Một video xấu có vài trăm lượt xem khác hoàn toàn một video xấu được thuật toán chủ động đưa tới hàng triệu người”, ông nhận định.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, chính sách cần quản lý theo mức độ rủi ro, đồng thời tạo không gian để nội dung tích cực phát triển. Cùng với đó, cần xây dựng chương trình giáo dục năng lực số phù hợp từng lứa tuổi, giúp trẻ hiểu thuật toán, nhận diện tin giả, kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, bảo vệ dữ liệu cá nhân và lựa chọn nội dung có ích.

“Đích đến không thể là tạo ra một thế hệ trẻ chỉ biết tránh cái xấu, mà phải là một thế hệ có đủ bản lĩnh để làm chủ môi trường số”, ông nói.

Bên cạnh kiểm soát nội dung tiêu cực, chính sách văn hóa cũng cần khuyến khích các bảo tàng, thư viện, trường học, cơ quan báo chí, tổ chức văn hóa và nhà sáng tạo trẻ đưa tri thức, lịch sử, nghệ thuật, di sản vào những cách kể mới.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định:“Không thể chỉ yêu cầu người trẻ quay lưng với cái xấu mà phải tạo ra đủ nhiều cái hay để các em muốn lựa chọn. Khi nội dung tử tế được làm bằng ngôn ngữ hiện đại, hấp dẫn và chạm tới cảm xúc của người trẻ, video ngắn hoàn toàn có thể từ một nỗi lo trở thành một công cụ rất mạnh để giáo dục, lan tỏa văn hóa và nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp”.

Xem bản gốc tại đây