Thách thức mở rộng bảo hiểm thất nghiệp trong nhóm lao động phi chính thức
Việc mở rộng bảo hiểm thất nghiệp đến các nhóm lao động phi chính thức là mục tiêu nhân văn nhưng cũng đi kèm với nhiều thách thức phức tạp.
Đây là quan điểm của bà Nguyễn Thị Lan Hương – nguyên Viện trưởng Viện Khoa học lao động xã hội.
Có lợi hơn cho người lao động
Theo bà Lan Hương, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) là một trong những chính sách quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội, hỗ trợ tài chính cho người lao động (NLĐ) không may bị mất việc. Từ ngày 1.1.2026, chính sách BHTN sẽ có nhiều thay đổi so với hiện hành, có lợi hơn với NLĐ.
Về đối tượng tham gia BHTN, căn cứ Khoản 1 Điều 31 Luật Việc làm năm 2025, có 4 nhóm lao động thuộc diện tham gia BHTN. Trong đó, có thêm nhóm lao động mới gồm: Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên, kể cả trường hợp NLĐ và người sử dụng lao động thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên; người làm việc không trọn thời gian nhưng có thu nhập ≥ mức lương tối thiểu đóng BHXH; người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, thành viên HĐQT, giám đốc… nếu có hưởng lương; thành viên hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã có hưởng lương.
“Đây là nhóm lao động đa số thuộc khu vực phi chính thức”, bà Lan Hương nhấn mạnh.
Theo bà Lan Hương, chính sách BHTN thể hiện sự cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động, đặc biệt là nhóm dễ bị tổn thương nhất – những người không có hợp đồng lao động, không được tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh.
Thứ hai, khi mở rộng phạm vi bao phủ của BHTN không chỉ giúp người lao động có điểm tựa khi mất việc mà còn tạo động lực để họ tham gia vào khu vực chính thức, từ đó góp phần nâng cao chất lượng thị trường lao động, tăng năng suất và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.
Cuối cùng, đây cũng là cách để thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng trong tiếp cận các dịch vụ xã hội, hướng tới một xã hội công bằng hơn, nơi mọi người lao động – dù làm việc ở đâu – đều có quyền được bảo vệ và hỗ trợ khi gặp khó khăn.
Thách thức
Bà Lan Hương cho rằng, việc mở rộng BHTN đến các nhóm lao động phi chính thức là mục tiêu đầy nhân văn nhưng cũng đi kèm với nhiều thách thức phức tạp.
Trước hết là thiếu cơ sở pháp lý và định danh rõ ràng. Lao động phi chính thức thường không có hợp đồng lao động, không được đăng ký tại cơ quan quản lý Nhà nước. Việc xác định ai là người lao động, ai là người sử dụng lao động trong các mối quan hệ phi chính thức rất mơ hồ, gây khó khăn cho việc thu phí và chi trả BHTN.
“Khó khăn nữa là việc thu phí và duy trì quỹ. Lao động phi chính thức có thu nhập không ổn định khiến việc đóng góp định kỳ vào quỹ BHTN trở nên khó khả thi. Nếu Nhà nước hỗ trợ một phần, cần tính toán kỹ ngân sách và cơ chế phân bổ để tránh gây áp lực tài chính lâu dài”, bà Lan Hương phân tích.
Bà Hương cũng chỉ ra thực trạng thiếu nhận thức và niềm tin từ người lao động. Hiện nhiều người lao động chưa hiểu rõ quyền lợi khi tham gia BHTN hoặc không tin tưởng vào hiệu quả của chính sách; tâm lý “chưa cần thiết” hoặc “không thấy lợi ích trước mắt” khiến tỷ lệ tham gia thấp, dù có chính sách hỗ trợ.
Hệ thống quản lý và giám sát chưa đủ mạnh. Việc giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm trong khu vực phi chính thức gần như không thể thực hiện triệt để; cần đầu tư vào công nghệ, dữ liệu số và cơ chế phối hợp liên ngành để quản lý hiệu quả.
Để mở rộng BHTN, bà Hương đưa ra những giải pháp đồng bộ, linh hoạt và có tính khả thi cao: Hoàn thiện khung pháp lý; ứng dụng công nghệ số để quản lý và thu phí; truyền thông và nâng cao nhận thức; thiết kế mức đóng linh hoạt và hỗ trợ từ Nhà nước; thí điểm mô hình tại địa phương; tích hợp BHTN vào các chương trình an sinh khác.
Xem bản gốc tại đây
