Bằng cấp không bảo đảm việc làm cho lao động trẻ

Cử nhân làm đủ nghề để mưu sinh

Anh Nguyễn Hữu Thành (quê xã Thọ Xuân, Thanh Hóa) tốt nghiệp Khoa Công nghệ thông tin - Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải (phường Phương Liệt, Hà Nội) năm 2023. Tháng 8.2023, anh Thành làm nhân viên công nghệ thông tin cho một tờ tạp chí chuyên về giao thông. Công việc của anh là vận hành website của tạp chí, đảm bảo phần mềm nội bộ thông suốt. Sau gần 2 năm gắn bó, anh Thành nghỉ việc vào tháng 6.2025.

“Trước khi tôi nghỉ việc, tổng thu nhập mỗi tháng được khoảng 11 triệu đồng. Thu nhập này không phải quá thấp, nhưng so với ngành công nghệ thông tin thì rất khiêm tốn. Chưa kể, lương của tôi thường không được trả đúng hẹn, có những tháng chậm hàng chục ngày, rất ảnh hưởng đến cuộc sống. Tôi quyết định nghỉ việc để tìm cơ hội mới”, anh Thành kể.

Tuy nhiên, “giấc mơ” tìm việc của anh Thành không hề dễ dàng. Anh hỏi đủ các kênh, từ nhờ người quen, bạn bè giới thiệu đến đăng ký tìm việc ở trung tâm dịch vụ việc làm Hà Nội. Có công ty gọi anh phỏng vấn nhưng đều chê kinh nghiệm “mỏng” và những kỹ năng anh tích lũy được “không nhiều giá trị”. Trước sức ép mưu sinh, từ tháng 10.2025, anh Thành trở thành nhân viên bảo dưỡng, vận hành mạng cho một quán game tại phường Hà Đông (Hà Nội).

Dù không hài lòng với công việc hiện tại, cũng chưa dám công khai với gia đình, nhưng anh Thành cho hay, thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng giúp anh duy trì cuộc sống. “Tôi vẫn tìm và chờ cơ hội việc làm phù hợp hơn”, anh Thành nói.

Tại các đô thị lớn, hình ảnh cử nhân chạy xe công nghệ, giao hàng, bán hàng online hay làm việc thời vụ không còn xa lạ. Nhiều người từng theo học các ngành kinh tế, quản trị, tài chính, sư phạm, thậm chí kỹ thuật nhưng sau khi ra trường lại không tìm được việc làm phù hợp chuyên môn. Không ít bạn trẻ chia sẻ, họ nộp hồ sơ xin việc trong thời gian dài nhưng liên tục bị từ chối do thiếu kinh nghiệm thực tế hoặc kỹ năng chuyên môn chưa đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp. Trong lúc chờ cơ hội, họ buộc phải làm các công việc tạm thời để có thu nhập trang trải chi phí sinh hoạt.

Trước thực tế khó khăn, nhiều người trẻ chọn cách xoay xở linh hoạt để tồn tại trên thị trường lao động. Họ học thêm kỹ năng mới, chuyển hướng sang các lĩnh vực có nhu cầu cao hơn như marketing số, công nghệ thông tin, thương mại điện tử, dịch vụ logistics.

Không ít người chấp nhận bắt đầu lại từ những vị trí thấp, lương thấp để tích lũy kinh nghiệm. Một số khác tận dụng các nền tảng số để làm việc tự do theo dự án, mở ra nguồn thu nhập mới dù thiếu ổn định.

Xu hướng “học lại khi còn trẻ” ngày càng phổ biến, khi nhiều cử nhân tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn, chứng chỉ nghề để tăng khả năng cạnh tranh.

Lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thị trường

Ông Vũ Quang Thành - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội - nhận định, nguyên nhân cốt lõi của tình trạng cử nhân, lao động có bằng cấp khó tìm việc hoặc làm việc trái ngành nằm ở sự lệch pha giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

“Nhiều trường đại học vẫn nặng về lý thuyết, ít thực hành, khiến sinh viên ra trường thiếu kỹ năng làm việc. Trong khi đó, doanh nghiệp ngày càng yêu cầu lao động phải có kỹ năng chuyên môn vững, khả năng thích nghi nhanh và kinh nghiệm thực tế. Khoảng cách này khiến không ít sinh viên dù có bằng cấp nhưng vẫn không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng. Chưa kể, một số ngành học từng “hot” trong giai đoạn trước nay đã bão hòa, số lượng sinh viên ra trường vượt xa nhu cầu tuyển dụng, dẫn đến cạnh tranh gay gắt và thất nghiệp cao”, ông Thành nhận định.

Ông Bùi Sỹ Lợi - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội (nay là Ủy ban Xã hội) - đánh giá, ở góc độ xã hội, tình trạng cử nhân khó xin việc, làm trái ngành phản ánh sự lãng phí nguồn lực đào tạo. “Khi cử nhân phải làm các công việc không đòi hỏi trình độ cao, năng lực chuyên môn không được khai thác đúng mức, năng suất lao động chung của nền kinh tế bị ảnh hưởng”, ông Lợi noi.

Để giải quyết bài toán này, ông Lợi cho rằng cần đổi mới mạnh mẽ hệ thống giáo dục và đào tạo. Chương trình học phải gắn chặt với thực tiễn, tăng thời lượng thực hành, kết nối doanh nghiệp ngay từ khi sinh viên còn trên ghế nhà trường. Doanh nghiệp cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, hướng dẫn thực tập đến tuyển dụng sau tốt nghiệp. Mô hình đào tạo gắn với nhu cầu thực tế sẽ giúp giảm khoảng cách giữa cung và cầu lao động. Bên cạnh đó, việc định hướng nghề nghiệp sớm cho học sinh phổ thông là rất quan trọng, giúp người trẻ lựa chọn ngành học phù hợp năng lực và nhu cầu thị trường, tránh chạy theo trào lưu.

Xem bản gốc tại đây