Lao động trẻ đánh đổi an sinh để có thu nhập trước mắt

Làm nhiều nhưng khó tích lũy

Phần lớn lao động làm việc linh hoạt không tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, thậm chí nhiều người không có bảo hiểm y tế. Khi ốm đau, tai nạn hoặc mất việc, họ phải tự gánh toàn bộ chi phí và rủi ro.

Chị Lê Kim Anh (quê xã Dũng Tiến, tỉnh Phú Thọ) từng làm giáo viên tại một trường mầm non tư thục trên địa bàn phường Hà Đông (Hà Nội). Sau 6 năm gắn bó với công việc, tháng 3.2024, chị Kim Anh nghỉ việc.

“Lương khi nghỉ việc của tôi được 9,5 triệu đồng/tháng, cộng cả tiền trông trẻ ngoài giờ và 1 số phụ cấp, tổng thu nhập chưa đến 11 triệu đồng/tháng. Sau 6 năm đi làm, mức lương của tôi chỉ bằng ½ nhiều bạn bè cùng trang lứa. Chưa kể, môi trường làm việc cũng không hứa hẹn về thăng tiến và các cơ hội khác nên tôi quyết định nghỉ việc”, chị Kim Anh nói.

Sau khi nghỉ việc, chị Kim Anh không đi làm mà quyết định ở nhà chăm sóc, đưa đón con đi học, đồng thời buôn nông sản từ quê xuống Hà Nội bán. Chị Kim Anh bán gạo nếp, rượu, miến dong, gà bản… mùa nào thức nấy.

Thu nhập từ việc buôn bán khá hơn công việc cũ, lại chủ động thời gian nên chị Kim Anh rất phấn khởi. Tuy nhiên, tháng 10.2025, chị ốm và phát hiện bị u xơ tử cung, chỉ định phẫu thuật.

“Khi ấy tôi mới điếng người nhớ ra lúc nghỉ việc đã làm thủ tục hưởng bảo hiểm thất nghiệp và không tham gia bảo hiểm xã hội. Sau ca phẫu thuật và thời gian nằm viện hậu phẫu, tôi tiêu một nửa số tiền dành dụm sau một năm rưỡi cày cuốc chăm chỉ”, chị Kim Anh cho hay.

Bà Đàm Thị Bích Linh - Trưởng phòng nhân sự Công ty TNHH Cơ kim khí Việt Anh (phường Hoàng Mai, Hà Nội) chia sẻ sau thời gian làm nhân sự và chứng kiến quá trình chuyển việc của hàng trăm người, bà nhận thấy khi chuyển sang việc làm linh hoạt, nếu có bệnh tật, tai nạn, người lao động không chỉ mất thu nhập mà còn đối mặt với chi phí điều trị lớn, không có trợ cấp hay bồi thường như lao động chính thức.

“Một nghịch lý phổ biến là lao động linh hoạt thường phải làm việc với cường độ cao, kéo dài thời gian lao động để bảo đảm thu nhập. Tuy nhiên, thu nhập bấp bênh khiến họ khó tích lũy, không tạo được nền tảng tài chính dài hạn. Khi tuổi lao động tăng lên hoặc sức khỏe suy giảm, khả năng làm việc linh hoạt sẽ giảm mạnh. Lúc đó, việc quay lại thị trường lao động chính thức trở nên khó khăn do thiếu kỹ năng chuyên môn và kinh nghiệm được công nhận”, bà Bích Linh nói.

Đứt gãy an sinh – hệ lụy xã hội

Ông Lê Quang Trung – nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm nhận định, nếu xu hướng lao động trẻ rời bỏ hệ thống bảo hiểm tiếp tục kéo dài, nguy cơ đứt gãy an sinh xã hội là rất rõ. Không có lương hưu, không có trợ cấp khi về già, nhóm lao động này có thể trở thành đối tượng dễ tổn thương nhất trong tương lai.

Ông Trung điểm lại bối cảnh những năm gần đây, không ít lao động trẻ chủ động rời bỏ việc làm chính thức – nơi có hợp đồng lao động và bảo hiểm xã hội – để chuyển sang các hình thức việc làm linh hoạt, tự do. Quyết định này giúp họ giải quyết bài toán thu nhập trước mắt, nhưng đồng thời cũng đánh đổi quyền lợi an sinh dài hạn. Khi không tham gia bảo hiểm xã hội, người lao động đồng nghĩa với việc tự loại mình khỏi “lưới an sinh” vốn được thiết kế để bảo vệ khi gặp rủi ro.

“Hệ quả dễ thấy nhất là nguy cơ không có lương hưu khi về già. Với nhóm lao động trẻ hiện nay, tuổi nghỉ hưu vẫn còn rất xa, khiến nhiều người chưa thực sự quan tâm đến quyền lợi lâu dài. Tuy nhiên, nếu không tham gia bảo hiểm xã hội hoặc đóng không liên tục, đến khi hết tuổi lao động, họ sẽ không đủ điều kiện hưởng lương hưu, buộc phải tự xoay xở bằng tích lũy cá nhân – điều vốn rất khó với nhóm lao động có thu nhập bấp bênh”, ông Trung nói.

Trên thực tế, không chỉ lương hưu, việc rời bỏ hệ thống bảo hiểm còn đồng nghĩa với mất đi các chế độ trợ cấp quan trọng như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp. Khi rủi ro xảy ra, người lao động không có điểm tựa, dễ rơi vào khó khăn, thậm chí nghèo hóa. Về lâu dài, nhóm lao động này có thể trở thành đối tượng dễ tổn thương nhất trong xã hội, phụ thuộc vào gia đình hoặc hỗ trợ xã hội không thường xuyên.

Đáng lo ngại hơn, nếu một bộ phận lớn lao động trẻ đứng ngoài hệ thống bảo hiểm, quỹ an sinh xã hội sẽ chịu áp lực lớn. Số người đóng giảm trong khi số người cần hỗ trợ tăng lên sẽ làm suy yếu tính bền vững của hệ thống. Khi đó, bài toán an sinh không chỉ là trách nhiệm của người lao động, mà trở thành gánh nặng đối với Nhà nước và toàn xã hội.

Các chuyên gia cảnh báo, đứt gãy an sinh xã hội không xảy ra đột ngột, mà diễn ra âm thầm qua từng quyết định rời bỏ bảo hiểm của người lao động. Nếu không có giải pháp kịp thời, hệ lụy sẽ bộc lộ rõ sau nhiều năm, khi thế hệ lao động trẻ hôm nay bước vào tuổi già mà không có điểm tựa an sinh.

Xem bản gốc tại đây