Lao động phi chính thức được quan tâm

Hội thảo do Tổng LĐLĐVN tổ chức các ngày 15-16.1. Tham gia có các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ Công đoàn.

Nhiều điểm mới tiến bộ, mang tính đột phá

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐVN Ngọ Duy Hiểu cho biết qua 5 năm thực hiện, Bộ luật Lao động 2019 đã tạo khung pháp lý thông thoáng, linh hoạt hơn, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và người sử dụng lao động, góp phần thúc đẩy thị trường lao động phát triển, làm nền tảng xây dựng mối quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ.

Bộ luật Lao động năm 2019 có hiệu lực từ ngày 1.1.2021 với nhiều điểm mới tiến bộ, mang tính đột phá, như: Mở rộng đối tượng áp dụng đối với cả người làm việc không có quan hệ lao động; chế định về hợp đồng lao động được xây dựng theo hướng tăng cường sự linh hoạt trong giao kết, thực hiện và chấm dứt hợp đồng lao động; tăng cường tính linh hoạt, tự chủ của các bên trong quan hệ lao động về tiền lương thông qua đối thoại, thương lượng; linh hoạt, hài hòa hơn về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi và làm thêm giờ; tăng cường bảo vệ lao động nữ trên cơ sở bảo đảm bình đẳng giới; hoàn thiện quy định về đối thoại tại nơi làm việc, thương lượng tập thể trong bối cảnh có nhiều tổ chức đại diện người lao động; Linh hoạt hơn trong cơ chế giải quyết tranh chấp lao động

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, qua 5 năm thực hiện, bối cảnh mới hiện nay đặt ra nhiều vấn đề và yêu cầu cần đánh giá, nghiên cứu để tiếp tục hoàn thiện Bộ luật Lao động 2019. Một trong số đó là hiện nay, Đảng, Nhà nước ta đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng đạt “2 con số” giai đoạn 2026 – 2030, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ trong thời gian tới sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến lực lượng lao động và quan hệ lao động, làm thay đổi bản chất công việc, cách thức làm việc và quản lý lao động, đòi hỏi cần có một khung pháp lý về lao động linh hoạt, hiện đại hơn.

Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh tế và hội nhập quốc tế đang tạo ra những thay đổi lớn, đòi hỏi phải có cách tiếp cận về quyền lợi của người lao động theo hướng công bằng hơn về các vấn đề tiền lương, thưởng, an sinh xã hội, điều kiện làm việc…

Tại Hội thảo, các đại biểu đã tập trung trao đổi về: Đánh giá quan hệ lao động trong bối cảnh chuyển đổi số và đề xuất khung pháp lý cho lao động phi chính thức; hoàn thiện cơ chế xác lập lương tối thiểu và quy định về tiền lương để hướng tới đảm bảo mức sống thực tế, có tích lũy và nâng cao khả năng chống chịu của người lao động;

Bảo vệ hiệu quả hơn quyền lợi người lao động thông qua việc hoàn thiện các quy định về hợp đồng lao động, kỷ luật lao động và thời giờ làm việc – thời giờ nghỉ ngơi, nhất là vấn đề giảm thời gian làm việc hàng tuần xuống dưới 48 giờ; hoàn thiện chính sách thúc đẩy bình đẳng giới thực chất và bảo vệ lao động nữ trong tình hình mới;

Giải pháp pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động đối thoại tại nơi làm việc, thương lượng tập thể, ký kết thỏa ước lao động tập thể; hoàn thiện các quy định về giải quyết tranh chấp lao động và đình công để phù hợp với thực tiễn.

Quyền thương lượng tập thể và đại diện của lao động phi chính thức

Đáng chú ý là vấn đề về lao động phi chính thức được phân tích cụ thể. Theo ông Nguyễn Huy Khánh – Phó Chủ tịch LĐLĐ Thành phố Hà Nội, tính đến năm 2025, số lao động phi chính thức ở Hà Nội là 1,92 triệu người (tăng 16,8% so với năm trước) và chiếm 51,6% tổng số lao động có việc làm.

Về lực lượng này, ông Khánh phân tích: Lao động phi chính thức đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thị trường lao động, tác động mạnh mẽ đến phát triển và bảo đảm việc làm nói chung. Tuy nhiên, hầu hết lực lượng lao động này có trình độ chuyên môn, học vấn thấp hoặc những người đến từ khu vực nông thôn, thiếu cơ hội việc làm chính thức; công việc chủ yếu tập trung ở các ngành nghề có tính chất dễ thay đổi, thiếu bền vững, bấp bênh, ít được bảo vệ bởi pháp luật lao động vì không ký kết hợp đồng lao động.

Với đặc điểm như vậy, nên hầu hết lao động phi chính thức không được hưởng các chế độ an sinh, phúc lợi xã hội như lao động chính thức; phương tiện, môi trường làm việc của lao động phi chính thức chỉ ở mức cơ bản; nhiều nghề, công việc còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn vệ sinh lao động.

Lao động phi chính thức thường ở thế yếu trong thương lượng để bảo đảm điều kiện làm việc cũng như cơ hội, yêu cầu nâng cao thu nhập. Điều đó dẫn đến hệ quả là nhiều người lao động trong khu vực này có thu nhập thấp hơn so với mức lương tối thiểu vùng.

Từ cơ sở nói trên, LĐLĐ Thành phố Hà Nội đưa ra một số kiến nghị cần hoàn thiện trong Bộ luật Lao động. Trong đó, mở rộng khái niệm người lao động trong BLLĐ 2019 theo hướng tất cả mọi người có tham gia vào quá trình lao động để tìm kiếm lợi ích hợp pháp đều được xem là người lao động, điều này vừa đồng nhất với khái niệm người lao động trong Luật Việc làm vừa bao quát hết các đối tượng người lao động.

Quy định hiện hành của Bộ luật Lao động 2019 đang bó hẹp người lao động trong mối quan hệ lao động. Vì vậy, LĐLĐ Thành phố đề nghị khái niệm người lao động như sau: “Người lao động là những người từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, tham gia hoặc có nhu cầu tham gia vào ít nhất một hoạt động lao động để tìm kiếm thu nhập và lợi ích hợp pháp, trừ một số công việc nhẹ theo luật định thì độ tuổi lao động có thể dưới 15 tuổi”. Sau đó, pháp luật có thể phân nhóm người lao động thành người lao động có quan hệ lao động, người lao động không có quan hệ lao động…

Cũng cho ý kiến về lao động phi chính thức, TS. Nhạc Phan Linh - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận chỉ ra các khoảng trống, trong đó nhấn mạnh khoảng trống về quyền thương lượng tập thể và đại diện là thiếu sót lớn nhất trong việc thực thi quyền lợi cho lao động phi chính thức.

Lao động phi chính thức hoạt động phân tán, thiếu sự liên kết. Bộ luật Lao động 2019 tập trung vào "Tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp", nhưng lại thiếu cơ chế cho các Nghiệp đoàn tự do hoặc Hội nghề nghiệp có quyền thương lượng các điều kiện lao động chung (như khung giá cước tối thiểu, phí hỗ trợ xăng xe).

Bên cạnh đó, Bộ luật Lao động 2019 còn thiếu cơ chế đối thoại khi không có quy định bắt buộc các doanh nghiệp sử dụng lao động phi chính thức phải đối thoại định kỳ với nhóm lao động này.

Xem bản gốc tại đây