Tăng lương hưu: Hỗ trợ tốt nhất cho nhóm yếu thế

Về vấn đề này, PV Báo Lao Động đã có cuộc phỏng vấn GS.TS Giang Thanh Long - Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân, chuyên gia về chính sách công và an sinh xã hội.

Lương hưu thấp so với mặt bằng sống hiện nay

Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, chính sách nên ưu tiên nguyên tắc nào: Bình đẳng tuyệt đối hay công bằng theo hướng hỗ trợ người yếu thế?

- Chức năng rất quan trọng của một hệ thống an sinh xã hội là đảm bảo sự bình đẳng và công bằng (trong tham gia, mức thụ hưởng chế độ…) của mọi người cũng như hỗ trợ tốt nhất cho những nhóm yếu thế (như người nghèo, người khuyết tật…), không để họ ở lại phía sau dựa trên theo nguyên tắc chia sẻ. Do đó, nếu thực hiện tăng đồng loạt 8% cho tất cả các nhóm thụ hưởng thì đảm bảo được công bằng theo nguyên tắc đóng-hưởng và cùng được điều chỉnh dựa trên mức đang thụ hưởng.

Tuy nhiên, cách này sẽ làm tăng khoảng cách thu nhập giữa các nhóm thụ hưởng, đặc biệt khoảng cách ban đầu càng lớn thì mức khác biệt tiếp tục tăng lên sau khi điều chỉnh. Ví dụ, mức lương hưu hiện nay của người A là 3 triệu đồng, của người B là 10 triệu đồng thì mức chênh lệch trước khi điều chỉnh 8% là 7 triệu đồng; nhưng sau khi điều chỉnh thì mức chênh lệch mới sẽ là 7,56 triệu đồng (=10,8 triệu đồng - 3,24 triệu đồng).

Cách hỗ trợ cùng tăng một tỉ lệ cùng với một khoản cố định (theo đề xuất là 4,5% và 200.000 đồng) thì sẽ có tính hỗ trợ cao hơn với những người có mức hưởng hưu thấp hơn; đồng thời, cũng công bằng cho toàn bộ người thụ hưởng vì được điều chỉnh thu nhập danh nghĩa theo mức giá để đảm bảo mức sống.

Cũng theo ví dụ hai người A và B ở trên thì mức điều chỉnh theo đề xuất này với người A sẽ là tăng thêm 4,5% + 6,6% (quy đổi tỷ lệ 200.000 đồng so với 3 triệu đồng) = 11,1%, trong khi của người B sẽ tăng thêm 4,5% + 2% (quy đổi tỷ lệ 200.000 đồng so với 10 triệu đồng) = 6,5% và khác biệt mức hưởng sau điều chỉnh là 7,31 triệu đồng (=10,65 triệu đồng - 3,34 triệu đồng).

Phương án tăng đồng loạt 8% có thể tạo cảm giác đơn giản, dễ thực hiện, nhưng liệu có dẫn tới tình trạng “cào bằng”, khi người lương cao vẫn được hưởng mức tăng lớn hơn người lương thấp?

- Hiện nay, một mục tiêu quan trọng là thu hẹp khoảng cách lương hưu giữa các nhóm thụ hưởng. Cách thứ hai có thể giúp thu hẹp một phần khoảng cách, đặc biệt nhóm yếu thế hơn (có mức hưởng hưu thấp hơn) được điều chỉnh cao hơn về mặt tỉ lệ cũng như mức hưởng tuyệt đối (như người A là mức hưởng sau điều chỉnh theo phương án 1 (3,24 triệu đồng) thấp hơn theo phương án 2 (3,34 triệu đồng). Cùng lúc đó, với việc điều chỉnh theo tỉ lệ 4,5%, người có mức lương cao vẫn được bù giá do mức điều chỉnh này khá gần với chỉ số giá tiêu dùng hiện nay.

Trong trường hợp khoảng cách mức hưởng không quá lớn thì việc điều chỉnh đồng loạt (theo phương án 1) có thể thực hiện, trong khi mức hưởng bị phân tán, khác biệt lớn thì việc điều chỉnh theo phương án 2 hợp lý hơn.

Cá nhân tôi cho rằng, với việc chúng ta đã số hóa dữ liệu của đối tượng hưởng thì không có gì khó khăn khi tính toán được các phương án. Do đó, “cào bằng” cho dễ làm có lẽ không còn là thuật ngữ trong xây dựng và thực thi chính sách hiện nay.

Dù cả hai phương án đều nâng nhóm nghỉ hưu trước 1995 lên 3,8 triệu đồng/tháng, nhưng nhiều ý kiến cho rằng, mức này vẫn thấp so với mặt bằng sống hiện nay. Theo ông, điều chỉnh như vậy đã đủ để công bằng hơn hay mới chỉ là giải pháp tình thế?

- Cần phải lưu ý là nhóm nghỉ hưu trước năm 1995 là nhóm do ngân sách nhà nước chi trả. Nhóm hưởng này có cách tính mức hưởng khác với nhóm sau năm 1995. Việc điều chỉnh phụ thuộc rất lớn vào khả năng ngân sách nhưng cũng phải phù hợp với chi phí cuộc sống.

Với cá nhân tôi, 3,8 triệu đồng/tháng là thấp so với mặt bằng sống hiện nay, kể cả với khu vực nông thôn, đặc biệt khi người cao tuổi có gánh nặng rất lớn là chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe, kể cả là họ đã có bảo hiểm y tế. Do đó, tôi đề xuất là ngay trong nhóm thụ hưởng này cũng cần phân nhóm theo mức hưởng và tính toán theo cách của phương án 2 để có thể hỗ trợ tốt nhất cho những người có thu nhập quá thấp.

Liệu có rủi ro tăng nhanh gây hụt quỹ?

Nếu chọn phương án tăng 8% đồng loạt, áp lực lên Quỹ BHXH sẽ lớn hơn. Theo GS, liệu có nguy cơ chính sách đang “chiều lòng” hiện tại nhưng tạo rủi ro mất cân đối trong tương lai?

- Thực tế cho thấy, công thức đóng - hưởng hiện nay của chúng ta đã tự nhiên tạo ra sự bất cân đối quỹ trong tương lai. Tỉ lệ đóng cho quỹ hưu trí và tử tuất (quỹ dài hạn) là 22% mức lương/thu nhập làm cơ sở đóng (trong đó 14% do người sử dụng lao động đóng và 8% do người lao động đóng) nhưng tỉ lệ hưởng có thể đạt tối đa 75%.

Hiện tại có kết dư quỹ là do số lượng người đóng cao hơn rất nhiều số lượng người thụ hưởng, nhưng về lâu dài khi số lượng người hưởng tăng lên và thời gian hưởng dài hơn do tuổi thọ cải thiện (thậm chí có thể thời gian hưởng còn dài hơn cả thời gian đóng) thì thực sự sẽ là thách thức cho cân đối quỹ.

Chưa kể, một thực tế là mức lương/thu nhập làm cơ sở đóng BHXH không phải là mức lương/thu nhập thực tế nên nhiều lao động có mức đóng thấp và vì thế mức hưởng sẽ thấp. Tuy nhiên, đến khi về hưu, tổng mức đóng coi như cố định, trong khi mức hưởng lại được điều chỉnh theo các chính sách khác nhau (và thường là điều chỉnh tăng) nên đây cũng là một yếu tố gây bất cân đối đóng - hưởng.

Nếu chúng ta có dữ liệu đầy đủ để phân nhóm thụ hưởng theo các mức khác nhau và sử dụng một hệ quy chiếu đồng nhất (ví dụ như chỉ số giá tiêu dùng cho xử lý lạm phát và một mức hưởng tối thiểu tính bằng tỉ lệ nào đó của GDP bình quân đầu người) thì chúng ta hoàn toàn có thể có các kịch bản về ngân sách, mức thụ hưởng mới… cho các nhóm chỉnh theo phương án 1 và các nhóm còn lại theo phương án 2.

Điều này sẽ giúp cho Chính phủ và Bộ Tài chính/Cơ quan BHXH Việt Nam lựa chọn phương án phù hợp nhất với khả năng ngân sách và quỹ, cùng như đạt được mục tiêu công bằng (các nhóm đều ít nhất được bù đắp trượt giá) và chia sẻ (người yếu thế hơn được hỗ trợ nhiều hơn).

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Xem bản gốc tại đây