Tháo điểm nghẽn, xử lý dứt điểm nợ BHXH
Nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, giải thể hoặc không còn tài sản để thi hành án. Trong khi đó, không ít đơn vị vẫn cố tình trây ỳ dù đã bị thanh tra, xử phạt. Thực tế cho thấy, để xử lý dứt điểm nợ BHXH cần đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn trong thu hồi nợ và tăng sức răn đe đối với các hành vi vi phạm.
Những khoản nợ “không còn đường thu”
Cà Mau là một trong những địa phương cho thấy rõ khó khăn trong xử lý nợ BHXH. Theo BHXH tỉnh, toàn tỉnh có 380 doanh nghiệp chậm đóng BHXH từ 6 tháng trở lên với tổng số tiền hơn 147 tỉ đồng. Riêng 5 doanh nghiệp đã chiếm hơn 75,6 tỉ đồng, tương đương 51,44% tổng số tiền chậm đóng toàn tỉnh. Đáng chú ý, 5 doanh nghiệp này hiện chỉ còn tổng cộng 12 lao động; trong đó 4 doanh nghiệp không còn lao động.
Điển hình là Công ty Cổ phần Chế biến và Xuất nhập khẩu Thủy sản Cadovimex. Năm 2014, BHXH tỉnh Cà Mau khởi kiện doanh nghiệp khi số tiền nợ BHXH là 6,63 tỉ đồng. Sau nhiều năm thi hành án, doanh nghiệp mới nộp được 130 triệu đồng. Đến nay, số tiền chậm đóng đã tăng lên hơn 21,57 tỉ đồng. Theo BHXH tỉnh Cà Mau, toàn bộ tài sản của doanh nghiệp đã được thế chấp ngân hàng, không còn tài sản để thi hành án. Hệ quả là nhiều người lao động dù đã nghỉ việc vẫn chưa thể chốt sổ BHXH, chưa được giải quyết các chế độ như thai sản, thất nghiệp, hưu trí hay BHXH một lần.
Không chỉ Cà Mau, BHXH TPHCM cũng thừa nhận việc xử lý doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng còn gặp nhiều khó khăn khi nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, giải thể, bỏ địa chỉ kinh doanh hoặc chủ doanh nghiệp bỏ trốn. Trong khi đó, một số doanh nghiệp vẫn cố tình trây ỳ, không hợp tác dù đã được nhắc nhở, thanh tra và xử phạt.
Tại Hải Phòng, nửa đầu năm 2026, BHXH thành phố đã ban hành 67 quyết định kiểm tra và yêu cầu truy đóng BHXH cho 169 người lao động với số tiền gần 1,65 tỉ đồng; truy thu mức đóng của 125 lao động với số tiền 94 triệu đồng; yêu cầu các đơn vị khắc phục số tiền chậm đóng hơn 5,1 tỉ đồng. Cơ quan BHXH thu hồi gần 728 triệu đồng về Quỹ BHYT, kiến nghị thu hồi 484 triệu đồng hưởng sai quy định về Quỹ BHXH; xử phạt vi phạm hành chính đối với 2 đơn vị với số tiền 8 triệu đồng, xử lý hơn 8.000 trường hợp liên quan đến cấp sổ BHXH và trên 1.000 trường hợp liên quan đến cấp thẻ BHYT.
Tăng cảnh báo sớm, xử lý nghiêm các trường hợp cố tình vi phạm
Theo GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, một nguyên nhân khiến doanh nghiệp vẫn trây ỳ là các chế tài xử phạt và việc thực thi hiện nay chưa đủ mạnh, chưa đủ sức răn đe. Doanh nghiệp có thể sử dụng khoản tiền đáng ra phải đóng BHXH để phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc gửi ngân hàng, trong khi mức xử phạt hành chính chưa đủ lớn để ngăn chặn hành vi này. Do đó, cần thực hiện nghiêm các quy định pháp luật, lựa chọn một số vụ việc điển hình để xử lý dứt điểm nhằm tạo sức răn đe; đồng thời đặt việc bảo vệ quyền lợi NLĐ lên hàng đầu. Bên cạnh đó, cần tăng cường tuyên truyền để người lao động chủ động theo dõi quá trình đóng BHXH của mình trên ứng dụng VssID.
GS.TS Giang Thanh Long đề xuất có cơ chế thông báo ngay trong tháng đầu tiên doanh nghiệp chưa đóng BHXH, thay vì để người lao động chỉ phát hiện khi phát sinh chế độ hoặc nghỉ việc.
Ở góc độ quản lý, bà Phan Thị Mai - Trưởng phòng Quản lý thu và Phát triển người tham gia BHXH TPHCM - đánh giá cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan BHXH với cơ quan thuế, đăng ký kinh doanh, ngân hàng và các cơ quan quản lý Nhà nước để phát hiện sớm doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm; đồng thời nâng cao hiệu quả kiểm tra chuyên ngành và tăng tính răn đe đối với hành vi cố tình chậm đóng, trốn đóng BHXH.
Theo bà Dương Thị Minh Châu - Trưởng phòng Tuyên truyền và Hỗ trợ người tham gia - BHXH TP Hà Nội, việc xử lý được thực hiện theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là phòng ngừa, trong đó BHXH mời các doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng lên làm việc, tuyên truyền các quy định tại Điều 214, 215 và 216 Bộ luật Hình sự năm 2015, đồng thời phối hợp với Công an phân loại vụ việc. Nếu doanh nghiệp đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn đóng BHXH nhưng vẫn tiếp tục vi phạm, hồ sơ sẽ được chuyển sang cơ quan điều tra để kiến nghị khởi tố theo quy định. Một tín hiệu tích cực đã xuất hiện tại Quảng Ninh, khi Viện Kiểm sát Nhân dân tỉnh Quảng Ninh phối hợp với BHXH tỉnh Quảng Ninh giải quyết các vụ việc tố tụng công ích liên quan đến doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH, truy thu hơn 7 tỉ đồng cho Quỹ BHXH.
Dù vậy, để những khoản nợ kéo dài nhiều năm không tái diễn, cần kết hợp đồng bộ các giải pháp: Phát hiện sớm doanh nghiệp vi phạm, tăng hiệu quả thanh tra, xử lý nghiêm các trường hợp cố tình trây ỳ, có cơ chế bảo vệ quyền lợi NLĐ ngay từ khi doanh nghiệp bắt đầu chậm đóng.
Từ ngày 10.9.2026, tăng chế tài xử phạt
Theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 10.9.2026, người sử dụng lao động chậm đóng BHXH có thể bị phạt 12%-15% tổng số tiền chậm đóng (đối với hành vi thuộc diện xử phạt hành chính), đồng thời phải đóng đủ số tiền còn thiếu và nộp thêm 0,03%/ngày tính trên số tiền và thời gian chậm đóng.
Hành vi trốn đóng BHXH có thể bị phạt 18%-20% tổng số tiền trốn đóng; ngoài tiền phạt còn phải truy đóng đầy đủ và nộp thêm khoản tiền 0,03%/ngày tính trên số tiền và thời gian trốn đóng. Đối với tổ chức, mức phạt tiền tối đa theo quy định có thể cao hơn mức áp dụng với cá nhân theo nguyên tắc của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính. Thùy Linh
Xem bản gốc tại đây
