Người lao động đối diện nhiều rủi ro từ hợp đồng miệng

Suýt mất tiền vì lý do chung chung

Anh Nguyễn Văn Nam (38 tuổi, quê xã Thượng Phúc, Hà Nội) là lao động tự do, có thể sửa chữa, lắp đặt điện nước, sơn nhà hoặc phụ việc ở các công trình xây dựng.

Gần 10 năm làm nghề tự do với phương châm “ai thuê gì làm nấy”, anh Nam cho hay công việc sửa điện nước, sơn sửa nhà cửa hoặc lắp đặt thiết bị cho các hộ gia đình, cửa hàng nhỏ thường làm trong nửa ngày hoặc một ngày là xong, đến cuối ngày hai bên nghiệm thu rồi thanh toán tiền mặt hoặc chuyển khoản trực tiếp. Do đặc thù việc vặt, lại xong ngay trong ngày nên chưa bao giờ anh nghĩ đến chuyện ký hợp đồng giấy tờ, tất cả chỉ trao đổi qua điện thoại hoặc giao kết miệng tại chỗ.

Anh Nam cho hay, việc bị chậm tiền công hay bị bớt xén diễn ra như cơm bữa, nhưng anh nhớ nhất là đợt nhận sửa chữa hệ thống đường ống nước cho một quán ăn mới khai trương.

“Mối việc này khá lớn, làm trong 3 ngày nên tôi rủ thêm 2 anh em nữa cùng làm cho kịp tiến độ. Thỏa thuận miệng tổng tiền công của 3 người cho 3 ngày làm việc là 5 triệu đồng. Thế nhưng đến khi chúng tôi hoàn thành, chủ quán lại viện đủ lý do để không nghiệm thu đúng hẹn. Họ chê đường ống đi chưa thẩm mỹ, nước chảy hơi yếu rồi phán một câu chung chung là “không đạt yêu cầu” để mặc cả, chỉ chấp nhận trả 4,5 triệu đồng” anh Nam nói.

Anh Nam phải đối chiếu từng hạng mục, chứng minh hệ thống đạt đúng chuẩn kỹ thuật theo thỏa thuận ban đầu suốt mấy tiếng đồng hồ mới lấy đủ được tiền công. “Sau lần đó, tôi thấm thía công việc tự do, hợp đồng miệng luôn luôn tiềm ẩn rủi ro. Bán sức lao động chân chính nhưng lúc đòi tiền lại giống như đi xin”, anh Nam chia sẻ.

Chị Lê Thị Mai (42 tuổi, quê xã Thiên Lộc, Hà Nội) làm tạp vụ, giúp việc theo giờ và dọn dẹp công trình nhỏ.

Chị Mai chia sẻ, hơn 8 năm đi làm giúp việc theo giờ, dọn dẹp nhà cửa sau xây dựng hay phụ việc cho các nhà hàng, chị chưa bao giờ biết đến hợp đồng lao động.

“Người ta cần người thì gọi, mình đến làm vài tiếng hoặc một hai ngày, xong việc là cầm tiền đi về. Làm theo hợp đồng miệng tuy tự do, không bị ràng buộc gò bó nhưng cái giá phải trả là sự bấp bênh và thiếu an toàn”, chị Mai nói.

Theo chị Mai, vì không có điều khoản rõ ràng hay giao ước bằng văn bản, bên thuê rất dễ lật kèo hoặc phát sinh những đòi hỏi vô lý. Rất nhiều lần, ban đầu chủ nhà thỏa thuận dọn dẹp căn hộ 70m² với giá 400.000 đồng trong 4 tiếng. Nhưng khi đến nơi, họ lại giao thêm vô số việc không tên như lau chùi tủ kính, chà rửa ban công, giặt thảm...

Chị Mai cho rằng rủi ro lớn nhất là lúc nghiệm thu. Chỉ cần chủ nhà viện cớ “chưa sạch” ở một góc nhỏ nào đó là có thể lấy cớ trừ tiền công, thậm chí là trì hoãn thanh toán. Do không có bằng chứng hay hợp đồng ràng buộc, lao động tự do rơi vào thế đuối lý hoàn toàn.

Phải có hình thức giao kết

Ông Lê Quang Trung - nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm nhận định, thực trạng lao động tự do thực hiện các công việc ngắn hạn chỉ dựa trên thỏa thuận miệng là một hiện tượng phổ biến, phản ánh đúng tính chất linh hoạt của thị trường lao động phi chính thức hiện nay. Tuy nhiên, sự lỏng lẻo trong quan hệ lao động này lại chính là kẽ hở lớn khiến người lao động luôn chịu phần yếu thế và rủi ro.

Khi không có giao kết hợp đồng - dù là hợp đồng lao động hay hợp đồng dịch vụ đơn giản - quan hệ việc làm thiếu đi tính pháp lý bảo vệ. Khi xảy ra tranh chấp về nghiệm thu, chất lượng công việc hay chậm trả tiền công, việc thiếu các căn cứ văn bản khiến cơ quan chức năng rất khó can thiệp hay xử lý. Người thuê dễ dàng đưa ra các lý do chủ quan để ép giá, chậm trả hoặc xén bớt tiền công của người lao động.

Để tự bảo vệ mình trong bối cảnh thị trường lao động hiện đại, theo ông Trung, người lao động tự do cần lưu ý chuyển đổi hình thức giao kết. Dù là công việc ngắn hạn nửa ngày hay một ngày, hai bên nên hình thành thói quen xác lập giao kết bằng văn bản giản đơn, hoặc ít nhất là qua tin nhắn (SMS, Zalo, Email). Trong đó, cần thể hiện rõ phạm vi công việc, tiêu chí nghiệm thu cụ thể, thời hạn hoàn thành và mức tiền công thỏa thuận.

Lao động nên lưu giữ bằng chứng làm việc. Trong quá trình thực hiện công việc, người lao động nên chụp ảnh, quay video lại hiện trạng trước và sau khi hoàn tất để làm căn cứ đối soát minh bạch khi nghiệm thu.

Xem bản gốc tại đây