Giữ lửa ấm gia đình

*

Tôi còn nhớ như in một chiều đông Hà Nội, khi đến thăm một gia đình từng là "hình mẫu lý tưởng" trong một phóng sự tôi viết cách đây mười năm. Ngày ấy, họ sống trong căn nhà nhỏ ven sông Hồng, ba thế hệ sum vầy, tiếng cười lúc nào cũng rộn rã. Lần này trở lại, tôi đứng lặng trước cánh cổng sắt đóng kín.

Cô con gái duy nhất đi làm công nhân tận phía Nam, rất ít khi về nhà. Người mẹ ngồi một mình bên bậc thềm, ánh mắt lặng lẽ. Ông bố - người từng kể chuyện cười như nước chảy - giờ đã chuyển sang sống ở nơi khác. "Chúng tôi vẫn là một gia đình, chỉ là... không còn sống cùng nhau", bà nói nhẹ tênh.

Câu chuyện đó ám ảnh tôi rất lâu. Và rồi tôi nhận ra, gia đình - tưởng chừng là điều hiển nhiên, lại dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết giữa guồng quay hiện đại. Giữ cho tổ ấm luôn là nơi để về, là điều không thể chỉ trông chờ vào thời gian, tiền bạc hay tiện nghi. Mà cần điều gì đó sâu hơn, ấm hơn - một đốm lửa từ mỗi người.

**

Gia đình, đôi khi chỉ cần một bữa cơm nóng.

Gia đình anh bạn tôi, nếu nhìn từ bên ngoài, là một hình mẫu lý tưởng, ước mơ. Bạn là người có địa vị, thu nhập cao. Người vợ là công chức. Hai con đều xinh đẹp thông minh. Thế mà, có lần gặp nhau, anh thở dài: "Tôi không còn biết gia đình mình còn là tổ ấm nữa không? Nhiều khi đi làm về, tôi chỉ muốn ngồi quán bia một mình, còn chẳng muốn về nhà". Anh nói, giọng trầm buồn: “Bạn có để ý không - chúng ta đang ăn tối ít hơn, trò chuyện ít hơn, và chạm mắt nhau cũng... ít hơn?”.

Trong nhiều gia đình mà tôi ghé thăm, từ thành thị đến nông thôn, có một điểm chung rất dễ nhận thấy: Mỗi người sống trong một thế giới riêng, được kết nối bằng Wi-Fi chứ không phải bằng ánh mắt hay tiếng cười”.

Tôi từng hỏi một cậu bé lớp 6: "Buổi tối, con thường làm gì sau khi ăn cơm?". Em trả lời rất nhanh: "Con xem điện thoại ạ! Bố mẹ con cũng thế".

Chúng ta vẫn sống trong một nhà, nhưng không còn sống cùng nhau. Những bữa cơm - nơi từng là thời khắc vàng để sẻ chia - nay chỉ còn là một thủ tục, vội vàng và im lặng.

Có một bác sĩ nhi từng nói với tôi: "Trẻ em không thiếu thuốc, không thiếu đồ chơi, thứ thiếu nhất chính là... cha mẹ". Không phải là sự có mặt vật lý, mà là sự hiện diện đúng nghĩa - lắng nghe, nhìn thấy, thấu hiểu.

Một người bạn khác, bố mẹ anh ở quê, cách Hà Nội 60km. Anh đặt ra nguyên tắc: “Mỗi tuần, bắt buộc cả gia đình phải về quê, ăn cơm với ông bà”. Anh nói: “Trừ những tuần đặc biệt, chứ mỗi bữa cơm với bố mẹ cũng là cách giữ những kết nối sợi dây trong gia đình”.

Không cần những bài học đạo đức khô khan, chính cách cha mẹ sống mỗi ngày là bài học sống động nhất cho con cái. Đó là cách người cha đối thoại với mẹ khi bất đồng. Là cách mẹ chăm sóc ông bà khi ốm đau. Là thái độ với người bán hàng, là cách ứng xử khi bị ai đó hiểu lầm...

Tôi đã từng rơi nước mắt khi đọc được một bài văn của học sinh lớp 5: "Con thích nhất là lúc bố rửa bát. Vì lúc đó mẹ sẽ ngồi nghỉ, và cười với bố. Nhà con rất vui, như Tết vậy".

Chỉ là việc rửa bát. Nhưng với một đứa trẻ, đó là gia đình. Là yêu thương. Là một đốm lửa nhỏ khiến em ấm lòng.

Gia đình Việt từng rất tự hào với mô hình tam đại, tứ đại đồng đường. Ông bà không chỉ trông cháu - họ là ký ức sống, là người gìn giữ những câu ca dao, cách pha ấm chè, cách dạy con cháu "kính trên nhường dưới".

Tôi từng phỏng vấn một cụ bà 83 tuổi ở Nam Định - người vẫn nấu cơm cho ba thế hệ mỗi ngày. Bà bảo: "Tôi không cần cháu phải nhớ công tôi. Tôi chỉ cần tụi nó còn biết quây quần là tôi yên lòng rồi".

Ngày nay, ông bà nhiều khi bị... gạt ra ngoài lề cuộc sống. Chúng ta gửi con cho ông bà, nhưng ít ai hỏi: "Hôm nay mẹ có mệt không?". Một cuộc điện thoại ngắn, một câu chuyện không đầu không cuối... cũng có thể là ngọn lửa giữ lòng người già ấm mãi.

Giới trẻ ngày nay năng động, giỏi giang, sống bản lĩnh. Nhưng đôi khi, chúng ta quên mất rằng: Người sinh ra mình cũng cần được lắng nghe, được thấu hiểu. Sự khác biệt thế hệ là thật - nhưng điều đó không có nghĩa là không thể kết nối.

Một bạn trẻ từng nói với tôi: "Tôi từng giận bố suốt một năm, vì ông không hiểu tôi. Cho đến khi tôi thử lắng nghe ông nói - chứ không chỉ phản biện. Thì tôi nhận ra - người đau lòng hơn cả chính là ông".

***

Gia đình không đổ vỡ trong một ngày. Nó vỡ từ từ - từ những câu nói thiếu đi, từ những lần im lặng kéo dài, từ những cái ôm bị bỏ quên.

Tôi từng gặp một bà cụ ở viện dưỡng lão, bà bảo: "Tôi không giận con cháu. Chỉ là buồn. Vì có lần tôi gọi, nó bảo bận họp. Mà từ đó đến nay, đã 3 năm rồi".

Khi yêu thương không còn được nói ra, thì dù sống chung mái nhà, con người vẫn có thể thấy cô đơn như trên hoang đảo.

Nếu mỗi người trong gia đình giữ một đốm lửa - bằng sự quan tâm, trách nhiệm và yêu thương - thì dù ngoài kia có bão tố, tổ ấm vẫn sáng rực trong tim.

Đừng chờ ngày kỷ niệm để nói lời yêu thương. Đừng đợi mất mát mới biết quý trọng. Một chuyên gia tâm lý học đưa ra lời khuyên với mỗi gia đình:

Hãy đặt điện thoại xuống khi ăn cơm. Hãy hỏi: Hôm nay mẹ/bố có gì vui? Hãy dành thời gian thật sự với nhau - không chỉ là ở cạnh, mà là bên nhau.

****

Xã hội hiện đại đang cho thấy một nguy cơ khác. Đó là tình trạng ngại kết hôn, ngại sinh con, chỉ muốn được tự do ở một bộ phận lớp trẻ.

Quỳnh Trang - sinh viên năm cuối ngành Truyền thông - kể rằng, bạn bè cùng lớp đã có người đính hôn, có người lo tổ chức đám cưới. Riêng Trang, cô vẫn lặng lẽ viết ước mơ của mình trong những trang nhật ký: Đi du học, làm báo, tự do sống cuộc đời mình.

Không chỉ Trang, ngày càng nhiều bạn trẻ lựa chọn hoãn kết hôn, thậm chí không kết hôn. Họ bảo: Yêu thì yêu, nhưng cưới... để tính sau. Dữ liệu mới nhất cho thấy tuổi kết hôn trung bình của người Việt đã chạm mốc gần 30 với nam, và gần 28 với nữ - cao hơn rất nhiều so với thế hệ trước. Ở TPHCM, con số này thậm chí vượt 30. Có vẻ như hôn nhân đã không còn là "mốc" bắt buộc trong hành trình đời người.

Có lẽ, người trẻ hôm nay mang nhiều lo toan hơn chúng ta tưởng. Họ sống trong thời đại áp lực công việc, vật giá leo thang, nhà cửa đắt đỏ và cơ hội cạnh tranh gay gắt. Có người muốn ổn định tài chính rồi mới nghĩ đến gia đình. Có người từng chứng kiến cuộc hôn nhân không hạnh phúc của cha mẹ, nên e dè. Có người đơn giản là muốn được tự do - theo đúng nghĩa của nó.

Mỗi người đều có sự lựa chọn cuộc sống cho riêng mình. Tuy nhiên, sự lựa chọn “không gia đình” có thể mang theo nhiều hệ lụy.

Gia đình vốn là nơi chốn để trở về, là nơi nuôi dưỡng những thế hệ tương lai. Khi người trẻ ngại lập gia đình, kết quả là tỉ lệ sinh giảm mạnh. Trung bình phụ nữ Việt hiện nay chỉ sinh khoảng 1,8 con - thấp hơn mức "duy trì dân số" là 2,1. Cộng với việc sinh con muộn, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh hơn dự kiến. Một xã hội thiếu trẻ nhỏ sẽ thiếu sức sống, thiếu lực lượng lao động và đối mặt với nhiều áp lực an sinh.

Không chỉ vậy, những mảnh đời độc thân kéo dài có thể khiến con người cô đơn hơn giữa chốn đông người. Có thể hôm nay, ta thấy ổn khi một mình. Nhưng 20 hay 30 năm nữa, khi quay lại căn phòng trống vắng, liệu ta còn thấy nhẹ nhàng như buổi chiều sinh viên năm ấy?

Tất nhiên, không thể - và không nên - ép buộc ai phải kết hôn. Nhưng xã hội có thể tạo điều kiện để hôn nhân không trở thành gánh nặng.

Tôi cũng từng quen biết nhiều nam, nữ công nhân vì điều kiện kinh tế mà sợ lập gia đình. Nhiều năm trở lại đây, tổ chức Công đoàn ở địa phương đã tiến hành một hoạt động rất ý nghĩa: Tổ chức đám cưới tập thể cho công nhân.

Tôi nhớ câu chuyện cảm động mà Báo Lao Động đăng năm ngoái kể về cặp vợ chồng anh Nguyễn Công Minh và chị Nguyễn Thị Kim Ba được LĐLĐ TP Cần Thơ tổ chức lễ cưới cùng nhiều cặp đôi khác. Anh Minh là công nhân Công ty Cổ phần In Tổng hợp Cần Thơ.

Anh nói: “Vợ chồng không có điều kiện, cha mẹ hai bên lại ở xa, lớn tuổi nên trong suy nghĩ của tôi, việc tổ chức một hôn lễ chỉn chu rất bấp bênh. Nhưng nhờ sự vận động, tạo điều kiện hết mình của Liên đoàn Lao động thành phố trong tất cả khâu tổ chức nên tôi đã vững tâm tham gia. Ngày hôm đó thật sự là ngày rất hạnh phúc của vợ chồng tôi và các con.

Tôi rất biết ơn công đoàn cơ sở tại đơn vị và Liên đoàn Lao động thành phố đã mang đến cho tôi và các cặp đôi khác một lễ cưới chỉn chu, ấm cúng. Niềm tin của tôi với tổ chức Công đoàn càng thêm vững chắc. Tương lai sau này, tôi sẽ nỗ lực sản xuất để trở thành một người lao động giỏi, góp phần vào sự phát triển của công ty và tổ chức Công đoàn”.

Có một lần tôi được hỏi: "Anh từng viết nhiều về xã hội, đâu là nơi anh thấy đẹp nhất?". Tôi không ngần ngại trả lời: "Là một căn bếp nhỏ, có tiếng cười, có bữa cơm nóng, có người già kể chuyện và lũ trẻ ríu rít quanh bàn".

Giữa thời đại mà mọi thứ đổi thay từng ngày, giá trị gia đình vẫn là điều bất biến - nếu chúng ta cùng giữ. Một cái ôm, một lời xin lỗi, một bữa cơm đủ mặt... là những điều đơn giản nhưng có thể giữ cả một gia đình bên nhau.

Đọc bản gốc: tại đây