Nợ bảo hiểm xã hội kéo dài - Điểm trừ trong năng lực giám sát của cơ quan Bảo hiểm xã hội

Trong khi đó, nhiều chủ doanh nghiệp vẫn “bình an vô sự” với số nợ lên đến hàng chục tỉ đồng còn quỹ Bảo hiểm xã hội (BHXH) thì kết dư đến 1,2 triệu tỉ đồng. Luật BHXH 2024 tăng trách nhiệm và chế tài của cơ quan BHXH, nhưng cơ chế giám sát, quá trình xử lý chưa đủ mạnh. Câu chuyện nợ, trốn đóng BHXH kéo dài ảnh hưởng đến vấn đề an sinh và công bằng xã hội, đòi hỏi phải truy rõ trách nhiệm của cả doanh nghiệp, cơ quan BHXH và chính quyền các cấp để đảm bảo quyền lợi cho người lao động.

Dù chế tài đã được siết chặt, tình trạng doanh nghiệp cố tình chậm, trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) vẫn tiếp diễn một cách dai dẳng. Thực trạng này cho thấy, ngoài trách nhiệm của các đơn vị vi phạm, thì cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam cũng chưa thực thi hết trách nhiệm.

Để nợ đọng, trốn đóng kéo dài là trách nhiệm của cơ quan BHXH

Nhiều doanh nghiệp chậm, trốn đóng BHXH với số tiền hàng tỉ đồng đến vài chục tỉ đồng. Thậm chí nhiều trường hợp, chủ doanh nghiệp bỏ trốn, nhất là các doanh nghiệp nước ngoài, khiến người lao động (NLĐ) không thể chốt sổ BHXH, không được hưởng quyền lợi và không thể tiếp tục đóng bảo hiểm tại nơi làm việc khác.

Trong khi công nhân, NLĐ chịu thiệt thòi, vấn đề xử lý vẫn là khoảng trống, khiến dư luận đặt ra dấu hỏi về vai trò của cơ quan BHXH.

Theo báo cáo của BHXH năm 2024, quỹ BHXH kết dư tới 1,2 triệu tỉ đồng. Cơ quan BHXH có quyền gửi quỹ BHXH vào ngân hàng tính lãi. Thế nhưng, khi NLĐ gặp khó khăn thì cơ quan BHXH chưa có biện pháp nào xử lý, hỗ trợ hiệu quả.

Theo quy định tại Điều 17 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, cơ quan BHXH Việt Nam có quyền kiểm tra, thanh tra chuyên ngành việc thực hiện pháp luật về BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, Bảo hiểm y tế (BHYT), Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN); đồng thời có trách nhiệm xử lý hoặc kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực này. Quy định này cho thấy BHXH không chỉ là đơn vị quản lý, thu chi quỹ mà còn là cơ quan có vai trò thực thi pháp luật, bảo đảm mọi đối tượng tham gia được hưởng đầy đủ quyền lợi theo quy định.

Trao đổi với Báo Lao Động, luật sư Nguyễn Thu Trang - Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Luật Heva - bày tỏ, BHXH là một chế độ an sinh thiết thực. Do đó, các chế độ cần phải được giải quyết ngay. Trường hợp chủ doanh nghiệp bỏ trốn không phải là lỗi của công nhân, người lao động. Để giải quyết vấn đề này, cơ quan Nhà nước, trong đó có cơ quan BHXH không thể thờ ơ, đứng ngoài cuộc.

Khi luật đã trao quyền thanh tra chuyên ngành, quyền xử lý và quyền kiến nghị xử lý vi phạm, việc để tồn tại tình trạng nợ đọng, trốn đóng kéo dài là trách nhiệm của cơ quan BHXH.

TS Nguyễn Quốc Việt - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) - cũng cho rằng: “Hiện nay BHXH đều kê khai trên hệ thống online. Tháng nào vào sổ tháng đó, tôi chưa hiểu vì sao lại bị nợ nhiều thế mà cơ quan BHXH không có cơ chế kiểm soát rủi ro và đẩy phần thiệt thòi về phía NLĐ như vậy?”.

Về phía NLĐ, nhiều người cho rằng, việc để nợ đọng BHXH kéo dài cho thấy sự buông lỏng, thiếu kiên quyết trong thực thi quyền hạn được giao của cơ quan Bảo hiểm xã hội.

Việc đảm bảo an sinh xã hội không chỉ là thu - chi đúng luật, mà còn là bảo vệ thực chất NLĐ trước mọi rủi ro. NLĐ kiến nghị cần tăng cường thanh tra độc lập, công khai kết quả kiểm tra, xử lý nghiêm các cán bộ buông lỏng quản lý, cũng như kiến nghị hoàn thiện cơ chế hỗ trợ tạm ứng chế độ cho NLĐ bị ảnh hưởng, để họ đỡ bị thiệt thòi.

Cần làm rõ trách nhiệm của BHXH Việt Nam nếu số tiền chậm đóng ngày càng tăng

Để làm rõ trách nhiệm và giải pháp để ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp chậm, trốn đóng bảo hiểm, Báo Lao Động đã nhiều lần gửi câu hỏi tới BHXH Việt Nam.

Thông tin tới Báo Lao Động, BHXH Việt Nam cho biết, trong năm 2024 và 4 tháng đầu năm 2025, toàn hệ thống BHXH Việt Nam đã thực hiện thanh tra, kiểm tra tại 22.928 đơn vị.

Theo BHXH Việt Nam, tổng số tiền các đơn vị được thanh tra kiểm tra chậm đóng trước khi có quyết định thanh tra kiểm tra là 2.106,8 tỉ đồng; số tiền thu hồi được trong thời gian thanh tra kiểm tra là 1.099,8 tỉ đồng.

BHXH Việt Nam cũng cho biết, năm 2024 và 4 tháng đầu năm 2025, đơn vị này ban hành 1.948 quyết định xử phạt vi phạm hành chính về đóng BHXH, BHTN, BHYT. Tuy nhiên, tổng số tiền xử phạt nộp vào ngân sách Nhà nước mới được 61,1 tỉ đồng.

Như vậy, dù có thanh tra kiểm tra, số tiền BHXH chưa thu hồi được vẫn còn 1.007 tỉ đồng (chiếm 47%). Tổng số tiền xử phạt nộp vào ngân sách Nhà nước còn khiêm tốn.

Trong báo cáo 9 tháng đầu năm, mặc dù không thông tin rõ số tiền bị chậm đóng BHXH, tuy nhiên, BHXH Việt Nam cũng thừa nhận số tiền chậm đóng này tiếp tục tăng lên.

GS.TS Hoàng Văn Cường - đại biểu Quốc hội khóa XV - cho rằng, khi NLĐ làm việc cho các tổ chức, doanh nghiệp, chủ lao động phải trả tiền công cho họ; đồng thời, phải trích phần đóng BHXH kèm theo.

Các quy định hiện hành cho phép đóng BHXH chậm hơn đến một tháng so với thời gian trả lương. Những quy định này tạo điều kiện cho các chủ sử dụng lao động có thời gian thu xếp nguồn ngân sách để ưu tiên trả lương cho NLĐ; nhưng sau đó vẫn phải thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH để đảm bảo quyền lợi cho NLĐ khi họ hết tuổi lao động hoặc gặp những yếu tố đứt quãng như thất nghiệp, ốm đau.

Đại biểu Hoàng Văn Cường cho hay, rõ ràng đây là một chính sách nhân văn nhưng trên thực tế, nhiều doanh nghiệp lại lợi dụng điều này để chậm đóng BHXH. Có những doanh nghiệp còn cố tình không khai báo BHXH.

Như vậy, phần tiền của NLĐ vẫn bị giữ lại cho doanh nghiệp nhưng không được khai báo với cơ quan BHXH. Vô hình trung, doanh nghiệp đã chiếm dụng số tiền phải đóng vào quỹ để NLĐ được hưởng về sau. Về lâu dài, khi doanh nghiệp gặp khó khăn, phải đóng cửa, phá sản, tiền đóng BHXH cũng sẽ đi theo chủ doanh nghiệp.

“Rõ ràng, trong hai trường hợp trốn đóng và chậm đóng đều ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích trực tiếp của những NLĐ và các yếu tố về phúc lợi xã hội chung của cả quốc gia. Những vấn đề này xảy ra khá phổ biến. Đặc biệt, tại nhiều doanh nghiệp nước ngoài có số lượng lao động lớn nhưng cố tình chậm đóng, lùi thời gian đóng hoặc thậm chí trốn đóng. Sau đó, các doanh nghiệp này đóng cửa, phá sản và kéo theo luôn phần BHXH biến mất” - đại biểu Hoàng Văn Cường nêu thực tế.

Theo đại biểu, ngoài trách nhiệm của các đơn vị đóng BHXH, thì cần làm rõ trách nhiệm của BHXH Việt Nam nếu số tiền chậm đóng ngày càng tăng, số tháng chậm BHXH ngày càng kéo dài. Vì thực tế NLĐ đã bị ảnh hưởng quyền lợi dù đó không phải là lỗi của mình.

Xem bản gốc tại đây