Văn hóa củng cố nội lực tinh thần cho công nhân lao động

Gần mà xa

Sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ, tôi tình cờ gặp lại Thanh Hiền, cô công nhân 22 tuổi đang làm tại Khu công nghiệp Bắc Thăng Long (Hà Nội). Hiền quê Nghệ An, một thân một mình ra Hà Nội để kiếm việc làm từ năm 18 tuổi. Trong câu chuyện tôi hỏi Hiền: “Tết nghỉ dài ngày, có đi du lịch đâu không em?”. Hiền tròn mặt nhìn tôi rồi cười: “Anh trêu em, cả năm dành dụm được một chút tiền mang về quê biếu bố mẹ, tiền đâu mà đi du lịch. Đến phim ở rạp mà mấy năm rồi em có đi xem đâu. Hết giờ làm là về phòng trọ. Công nhân như bọn em chỉ mong có đồng lương là vui lắm rồi, chứ nghĩ gì đến giải trí hả anh”.

Câu chuyện của Hiền làm tôi nhớ lại lời chia sẻ của một cán bộ công đoàn cơ sở tại khu công nghiệp vùng ven Hà Nội. Anh kể, một công nhân làm ca kíp ở khu công nghiệp (tan ca lúc 20-21h) nói rằng địa phương có nhà văn hóa, có sân thể thao, nhưng giờ mở cửa không khớp ca làm, đường đi xa khu trọ, cuối tuần lại dành để ngủ bù hoặc chăm con.

Nhu cầu có, nhưng “điều kiện tiếp cận” không có. Ở các khu trọ tự phát, không gian sinh hoạt chung hiếm. Sau giờ làm, mọi hoạt động văn hóa thu hẹp còn... chiếc điện thoại. Giải trí thì có, nhưng tri thức, sách, hoạt động cộng đồng, thể thao lành mạnh lại thiếu. “Đây là một kiểu nghèo văn hóa trong bối cảnh công nghiệp hóa”- anh nói.

Nhiều lao động trẻ học qua video, tham gia nhóm cộng đồng, xem biểu diễn online. Nhưng cũng chính họ dễ rơi vào bẫy tin giả, nội dung độc hại, cờ bạc/“tín dụng đen” online... Khi thiếu “kỹ năng văn hóa số”, quyền hưởng thụ văn hóa dễ biến thành bị dẫn dắt bởi thuật toán.

Những câu chuyện ấy cho thấy: Văn hóa với công nhân không chỉ là “có chương trình” mà là có thời gian, có không gian, có nội dung phù hợp, có khả năng tiếp cận thực.

Khảo sát năm 2023 của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho thấy: 60% công nhân ở các khu công nghiệp không xem tivi, nghe đài; 85% không đọc sách, báo; 80% không tập thể dục, thể thao thường xuyên; 65% không tham gia vào các hoạt động văn nghệ quần chúng. Ðiều kiện sống của người lao động còn nhiều khó khăn, các hoạt động văn hóa, thể thao, giải trí dành cho công nhân lao động chưa tương xứng với sự phát triển của các khu công nghiệp.

Bên cạnh đó, tổ chức Công đoàn chưa có bộ phận chuyên trách để xây dựng và trực tiếp tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao cho công nhân lao động nên kết quả thực hiện vẫn còn khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ dành cho công nhân mang tính phong trào, theo thời điểm, có lúc chưa kịp thời, chưa thường xuyên, thiếu tính hệ thống, nhất là ở khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trong các khu công nghiệp.

Cho đến nay, chưa có thêm khảo sát nào tương tự nhưng thực tế cho thấy việc tiếp cận văn hóa của người lao động còn khó khăn bởi rất nhiều yếu tố. Thậm chí, những hệ lụy về văn hóa - xã hội tác động đến một bộ phận công nhân lao động đã đến mức báo động. Một bộ phận công nhân sống buông thả, sa vào tiêu cực, tệ nạn xã hội.

Tình hình trộm cắp, cướp giật, gây rối trật tự công cộng, cờ bạc, mê tín dị đoan, ma túy, mại dâm xuất hiện ở nhiều khu vực có đông công nhân lao động. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp chưa quan tâm đến văn hóa, tinh thần của công nhân. Môi trường văn hóa nơi làm việc, sinh sống của công nhân chưa được quan tâm đầy đủ...

Đã có những chuyển biến

Cách đây 5 năm, Nghị quyết 02 của Bộ Chính trị về đổi mới tổ chức và hoạt động của Công đoàn Việt Nam được ban hành. Trong đó nhấn mạnh yêu cầu: “Tăng cường bồi dưỡng, rèn luyện, nâng cao nhận thức và bản lĩnh chính trị, giác ngộ giai cấp, tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc, trình độ, kỹ năng, tác phong công nghiệp, hiểu biết pháp luật, kỷ luật lao động... cho đoàn viên, người lao động. Có biện pháp phù hợp phòng ngừa, ngăn chặn việc lợi dụng, lôi kéo, kích động công nhân, người lao động đình công trái pháp luật, biểu tình, gây rối, làm mất an ninh, trật tự.

Thường xuyên, chủ động phối hợp với người sử dụng lao động chăm lo lợi ích, bảo đảm quyền của người lao động; kịp thời giám sát, giải quyết và kiến nghị giải quyết những vấn đề bức xúc của công nhân, người lao động; tích cực xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ tại doanh nghiệp”

Thực hiện yêu cầu này, Công đoàn các cấp cũng đã có nhiều giải pháp lồng ghép hoạt động và việc hưởng thụ văn hóa, tinh thần của công nhân, người lao động. Đơn cử như xây dựng Tủ sách Công đoàn tại cơ sở. Ở Hà Nội, Tổ tự quản khu nhà trọ công nhân ở thôn Mai Châu, xã Đại Mạch, huyện Đông Anh, LĐLĐ huyện Đông Anh (Hà Nội) đã xây dựng Tủ sách Công đoàn với trên 50 đầu sách dành cho công nhân lao động, gồm sách tuyên truyền, phổ biến pháp luật, các báo thuộc hệ thống Công đoàn... Hay tại Ứng Hòa (Hà Nội), một tủ sách với hơn 200 đầu sách đã được đặt tại Công ty TNHH Maxcore với sự hỗ trợ kinh phí từ LĐLĐ TP Hà Nội, LĐLĐ huyện Ứng Hòa, cùng với các nguồn sách, báo của các đơn vị tài trợ.

Một hoạt động khác cũng để lại dấu ấn nổi bật là cuộc thi "Sáng tác văn học về đề tài công nhân, công đoàn" giai đoạn 2021 - 2023 do Tổng LĐLĐVN phối hợp với Hội Nhà văn tổ chức, Báo Lao Động là đơn vị thực hiện. Cuộc thi thành công tốt đẹp với hàng ngàn tác phẩm là tiểu thuyết, truyện ngắn đến với công nhân, người lao động.

Nhà văn Y Ban, thành viên Hội đồng Chung khảo cuộc thi cho rằng: “Cuộc thi vừa rồi có tính quảng bá, khích lệ, nuôi dưỡng cho dòng văn học đề tài công nhân. Các cơ quan liên quan nên tổ chức cho người viết đi nhiều nơi để gia tăng không khí sáng tác, khơi gợi tiềm năng trong mỗi người, thậm chí cần mở rộng đề tài, thể loại. Đây là đề tài hay, có biên độ rộng, ẩn chứa rất nhiều câu chuyện sâu sắc, thú vị, còn nhiều góc nhìn, khía cạnh chưa được khai thác, khám phá.

Đề tài này cũng đưa đến nhiều khơi gợi để người công nhân hay cán bộ công đoàn tự nói về mình và cảm thấy yêu nghề của mình hơn; để họ và cả chúng ta soi mình vào đó. Thậm chí, các doanh nghiệp, công ty cũng có thể phát động những cuộc thi viết trong chính cơ sở của họ và mời những cây bút chuyên nghiệp đánh giá để người công nhân, cán bộ công đoàn sẽ có thêm cơ hội viết về chính họ, lan tỏa chính họ bằng văn chương”.

Động lực mới

Ngày 7.1.2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới. Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm: Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển; xây dựng con người Việt Nam toàn diện; tạo môi trường văn hóa lành mạnh, đặc biệt trong không gian số.

Đối với lực lượng công nhân, người lao động Nghị quyết 80 mang nhiều ý nghĩa đặc biệt.

Thứ nhất, chủ trương tăng cường nguồn lực cho văn hóa, trong đó bảo đảm tỉ lệ chi ngân sách phù hợp, mở ra khả năng đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng văn hóa cơ sở - bao gồm các khu vực tập trung đông lao động.

Thứ hai, nhấn mạnh xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh. Trong bối cảnh công nhân trẻ dành phần lớn thời gian giải trí trên mạng, định hướng này đặc biệt quan trọng để hạn chế nội dung độc hại, lừa đảo, thông tin sai lệch.

Thứ ba, gắn phát triển văn hóa với phát triển con người. Công nhân không chỉ là “nguồn nhân lực”, mà là chủ thể văn hóa, có quyền được thụ hưởng, sáng tạo và tham gia vào đời sống tinh thần của cộng đồng.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế Nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam diễn ra ngày 25.2.2026, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Phải coi xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh là nhiệm vụ mang tính nền tảng. Môi trường văn hóa phải thực sự là tổng hòa những chuẩn mực ứng xử, thái độ tôn trọng pháp luật, tôn trọng sự thật, tôn trọng nhân phẩm con người, tôn trọng lao động và sự cống hiến.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, môi trường văn hóa mở rộng sang không gian mạng, nơi thông tin lan truyền nhanh, cảm xúc bị kích động dễ dàng và độc hại có thể “đầu độc”, tạo mơ hồ trong nhận thức nếu thiếu sức đề kháng. Vì vậy, cần nâng cao năng lực “miễn dịch xã hội” trước tin giả, thông tin xấu độc và xây dựng văn hóa tranh luận văn minh, văn hóa ứng xử có trách nhiệm. Kiên quyết bài trừ bạo lực ngôn từ, xúc phạm nhân phẩm, gieo rắc hằn thù, chia rẽ và suy đồi”.

Đây sẽ là vấn đề đặt ra không chỉ là với toàn xã hội, mà với lực lượng công nhân, lao động, nền tảng văn hóa trở thành động lực tinh thần trong giai đoạn mới.

Đầu tư cho đời sống văn hóa công nhân không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước. Doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp từ lực lượng lao động ổn định, tinh thần tích cực, kỷ luật tốt.

Nhiều doanh nghiệp đã xây dựng sân bóng, phòng gym, tổ chức ngày hội gia đình, giải thể thao nội bộ. Tuy nhiên, cần phổ biến hơn mô hình này, coi đó là một phần của chiến lược phát triển bền vững.

Tổ chức Công đoàn, đặc biệt là Công đoàn cơ sở, đóng vai trò cầu nối. Khi công nhân được tham gia xây dựng chương trình, đề xuất nội dung, họ sẽ chủ động và gắn bó hơn.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045. Trong hành trình ấy, lực lượng công nhân tiếp tục là trụ cột của sản xuất và hội nhập.

Nhưng một nền công nghiệp hiện đại không thể song hành với đời sống tinh thần nghèo nàn. Nghị quyết 80 đã mở ra khung chính sách rõ ràng. Vấn đề còn lại là tổ chức thực thi: Quy hoạch đồng bộ, bố trí nguồn lực đủ mạnh, thiết kế hoạt động phù hợp thực tế ca kíp và nhu cầu đa dạng của công nhân.

Khi công nhân được tiếp cận văn hóa một cách công bằng, thực chất, họ không chỉ làm ra sản phẩm, mà còn trở thành những công dân hiện đại, có tri thức, có bản lĩnh, có đời sống tinh thần phong phú. Đó mới là nền tảng bền vững cho một Việt Nam phát triển dài lâu.

Xem bản gốc tại đây