Tìm giải pháp Lấp đầy khoảng trống “3 không” trong lao động trẻ

*

Buổi sáng ở một quán cà phê nhỏ ven quốc lộ, Nguyễn Văn Hoàng (23 tuổi, quê Nghệ An) ngồi lặng trước chiếc điện thoại đã cũ. Hoàng từng học dở dang một trường cao đẳng nghề, rồi bỏ ngang. Gần hai năm nay, cậu ở nhà phụ giúp gia đình, thỉnh thoảng làm việc vặt. Không học tiếp, không có nghề nghiệp ổn định, không tham gia đào tạo nào. Hoàng trở thành một trong số hàng triệu thanh niên đang bị “kẹt” trong khoảng trống mang tên “3 không”.
Câu chuyện của Hoàng không cá biệt. Đằng sau những con số thống kê khô khan là những cuộc đời đang trôi đi trong im lặng, không mục tiêu rõ ràng, không cơ hội bứt phá.

Theo số liệu mới nhất, Việt Nam hiện có gần 1,6 triệu thanh niên từ 15 - 24 tuổi không học tập, không việc làm, không tham gia đào tạo nghề. Con số này tương đương hơn 11% tổng số thanh niên. Đây là tỉ lệ không thể xem nhẹ.

Điều đáng nói là hiện tượng này diễn ra trong một bối cảnh đầy nghịch lý: Doanh nghiệp liên tục kêu thiếu lao động, nhất là lao động có kỹ năng, trong khi một bộ phận không nhỏ người trẻ lại đứng ngoài cuộc.

Ở các khu công nghiệp trên toàn quốc, không khó để bắt gặp những tấm biển “Tuyển công nhân số lượng lớn”. Thế nhưng thực tế vô cùng khắc nghiệt. Đơn cử như tại Cần Thơ, Công ty TNHH JIA ZHI đang có kế hoạch mở rộng quy mô lên khoảng 700 - 800 lao động, thậm chí có thể vượt mốc 1.000 người khi hoàn thiện thêm nhà xưởng.

Tuy nhiên, bài toán nhân sự đang trở thành áp lực khi doanh nghiệp thiếu lao động, trong khi nhu cầu sản xuất tăng. Hiện công ty phải tổ chức tăng ca để đảm bảo tiến độ đơn hàng, qua đó giúp thu nhập người lao động tăng thêm hơn 1 triệu đồng/ tháng tùy vị trí.

Tương tự, Công ty TNHH Quốc tế Tri - Việt cũng đang lên kế hoạch mở rộng sản xuất sang tỉnh Vĩnh Long do nhà xưởng tại Cần Thơ đã đạt công suất tối đa. Doanh nghiệp này dự kiến tuyển khoảng 200 lao động trong Quý 2, gồm 70 lao động tại Cần Thơ và hơn 100 lao động tại Vĩnh Long.

Theo ông Quách Minh Thảo - Chủ tịch CĐCS Công ty, nguồn tuyển hiện khá dồi dào nhưng chủ yếu là lao động phổ thông, trong khi lao động có tay nghề lại khan hiếm.

Hoặc tại Nghệ An, mỗi năm có khoảng 30.000 - 35.000 người bước vào độ tuổi lao động. Dự báo năm 2026, nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp lớn trong Khu kinh tế, các Khu công nghiệp Nghệ An là gần 90 nghìn lao động; các doanh nghiệp FDI chiếm chủ đạo (trên 70% nhu cầu tuyển dụng), tập trung vào các ngành như sản xuất linh kiện điện tử, năng lượng xanh, may xuất khẩu, linh kiện ô tô...…

Tuy nhiên, các doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong tuyển dụng, thu hút lao động, nhất là lao động có tay nghề, lao động chất lượng cao. Hiện nay, cơ cấu lao động của tỉnh tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực; lao động khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản còn khoảng 28 - 30%; khu vực công nghiệp - xây dựng khoảng 32 - 34%; khu vực dịch vụ khoảng 36 - 38%, phản ánh xu hướng giảm dần lao động nông nghiệp và tăng lao động trong các ngành công nghiệp, dịch vụ.

Khan hiếm nhân lực là có, nhưng vẫn có những thanh niên như Hoàng: Ở nhà, làm việc tự do, hoặc đơn giản là...không làm gì.

Một khoảng cách vô hình đang chia cắt cung và cầu lao động.

Đi sâu vào câu chuyện, nhiều chuyên gia cho rằng, gốc rễ của vấn đề nằm ở sự “lệch pha”.

Một bộ phận người trẻ bước vào thị trường lao động với kỳ vọng cao: Công việc ổn định, thu nhập tốt, môi trường thoải mái. Nhưng thực tế lại đòi hỏi kỹ năng, kinh nghiệm và khả năng thích nghi. Đáng tiếc, đó là những thứ họ chưa có.

Không ít cử nhân tốt nghiệp đại học vẫn loay hoay tìm việc. Ngược lại, doanh nghiệp lại thiếu công nhân kỹ thuật, thiếu nhân lực có tay nghề.

Một cán bộ nhân sự tại khu công nghiệp Thăng Long (Hà Nội) chia sẻ: “Nhiều bạn trẻ đến phỏng vấn nhưng thiếu kỹ năng cơ bản, từ giao tiếp đến kỷ luật lao động. Doanh nghiệp rất cần người, nhưng không thể tuyển bằng mọi giá”.

**

Không chỉ là câu chuyện việc làm, tình trạng “3 không” còn để lại những hệ lụy sâu xa. Trong xã hội học, người ta gọi đó là “hiệu ứng vết sẹo” - khi một cá nhân bị gián đoạn quá lâu khỏi học tập và lao động, họ dễ mất kết nối xã hội, giảm tự tin và đánh mất động lực.

Nhiều thanh niên sau thời gian dài thất nghiệp rơi vào trạng thái thu mình, ngại giao tiếp, thậm chí né tránh cơ hội.

“Ban đầu chỉ là nghỉ một thời gian để tìm hướng đi, nhưng rồi càng ở nhà lâu, tôi càng ngại ra ngoài”, Hoàng thừa nhận.

Khoảng trống trong hồ sơ năng lực càng dài, cánh cửa quay lại càng hẹp. Đó là một vòng xoáy âm thầm nhưng nguy hiểm.

Một định kiến phổ biến là coi thanh niên “3 không” là lười lao động. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Nhiều người trẻ vẫn có nhu cầu làm việc, thậm chí rất chủ động tìm kiếm cơ hội. Tuy nhiên, họ không tìm được công việc phù hợp, hoặc không đủ điều kiện tiếp cận. Có người thiếu kỹ năng, có người thiếu thông tin, có người vướng hoàn cảnh gia đình.

Việt Nam đang ở giai đoạn “dân số vàng”, khi lực lượng lao động trẻ chiếm tỉ trọng lớn. Đây là lợi thế hiếm có để thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng nếu 1,6 triệu thanh niên không được khai thác đúng cách, lợi thế này có thể trở thành gánh nặng.

Hệ lụy không chỉ dừng ở hiện tại: Năng suất lao động giảm, chất lượng nguồn nhân lực suy yếu, áp lực an sinh xã hội gia tăng. Nói cách khác, chúng ta có thể có “số lượng” nhưng thiếu “chất lượng”.

Bài toán “3 không” không thể giải bằng những biện pháp ngắn hạn. Nó đòi hỏi một chiến lược tổng thể, từ giáo dục đến thị trường lao động.

Theo các chuyên gia về lao động, việc làm, đầu tiên cần hướng nghiệp từ sớm. Ngay từ bậc phổ thông, học sinh cần được định hướng rõ ràng về nghề nghiệp, tránh tình trạng “đi học theo đám đông”.

Sau đó là nâng cao chất lượng đào tạo nghề. Hệ thống giáo dục nghề nghiệp cần hấp dẫn hơn, gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Tăng cường kết nối nhà trường và doanh nghiệp. Sinh viên cần được thực tập, trải nghiệm thực tế ngay trong quá trình học.

Xây dựng hệ thống dữ liệu lao động, tạo hệ sinh thái việc làm tại địa phương. Đặc biệt ở nông thôn, cần phát triển các mô hình kinh tế mới như nông nghiệp công nghệ cao, thương mại điện tử, du lịch cộng đồng.

Song cũng cần thừa nhận rằng, chính sách có tốt đến đâu, nếu bản thân người trẻ không thay đổi, mọi nỗ lực sẽ khó đạt hiệu quả. Trong một thế giới biến động nhanh, kỹ năng không còn là thứ học một lần rồi dùng cả đời. Người trẻ cần liên tục học hỏi, cập nhật, chấp nhận bắt đầu từ những vị trí nhỏ.

“Đừng chờ công việc hoàn hảo, hãy bắt đầu từ công việc phù hợp”, một chuyên gia nhân sự khuyến nghị.

***

Mới rồi, Hoàng nhắn tin cho tôi: “Em sẽ trở lại đi học, mình phải có cái nghề gì đó anh ạ!”. Tôi nhắn tin chúc mừng và mong em cố gắng.

Đào tạo lại, có thể đó chỉ là một bước nhỏ. Nhưng với những người đang đứng ngoài cuộc chơi, mỗi bước đi đều có ý nghĩa. 1,6 triệu thanh niên “3 không” không chỉ là con số. Đó là 1,6 triệu cơ hội chưa được khai thác, 1,6 triệu tương lai đang chờ được đánh thức.

Nếu không hành động kịp thời, khoảng trống ấy sẽ ngày càng rộng ra. Nhưng nếu có chiến lược đúng và sự chủ động từ mỗi cá nhân, đó cũng có thể là nguồn lực lớn nhất để đất nước bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Xem bản gốc tại đây