Học gì để không bị đào thải trong kỷ nguyên AI?

“Lệch pha” giữa kỹ năng của lực lượng lao động hiện tại và nhu cầu của nền kinh tế tương lai

Khi nhìn vào bức tranh toàn cảnh về việc làm, nhiều người lo sợ về một tương lai không có chỗ cho con người. Nhưng báo cáo của Diễn đàn Kinh tế thế giới (World Economic Forum, 2025) dự báo rằng AI sẽ tạo ra 170 triệu vai trò mới trên toàn cầu vào năm 2030, trong khi thay thế 92 triệu việc làm hiện có. Kết quả là sự gia tăng ròng 78 triệu việc làm. Tuy nhiên, con số tăng trưởng ròng này lại che giấu một sự thật đáng lo ngại hơn: ước tính có tới 22% số việc làm ngày nay trên toàn cầu sẽ bị tác động bởi sự chuyển dịch này.

Vậy, vấn đề của kỷ nguyên AI không phải là thiếu việc làm. Vấn đề cốt lõi là sự “lệch pha” trên quy mô lớn giữa kỹ năng của lực lượng lao động hiện tại và nhu cầu của nền kinh tế tương lai. Điều này không còn là lý thuyết khi có tới 63% các nhà tuyển dụng trên toàn cầu xác định khoảng cách kỹ năng là rào cản chính đối với sự chuyển đổi kinh doanh của họ.

Nhìn vào bức tranh lao động Việt Nam, chúng ta có hơn 53 triệu người, lao động cần cù, năng động, tinh thần sẵn sàng học hỏi rất cao. Một khảo sát của PwC cho thấy 84% người lao động Việt Nam sẵn sàng học các kỹ năng mới hoặc đào tạo lại hoàn toàn để có việc làm tốt hơn (cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu là 77%).

Dù chúng ta tự hào về tốc độ tăng trưởng năng suất lao động (NSLĐ) ấn tượng, nhưng phải nhìn vào sự thật: NSLĐ của Việt Nam năm 2020 chỉ bằng 11,4% của Singapore, 35,4% của Malaysia, và 64,8% của Thái Lan.

Chất lượng đào tạo cũng là nghịch lý lớn nhất của nguồn nhân lực Việt Nam: dồi dào nhưng chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu. Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo có bằng, chứng chỉ của chúng ta còn rất thấp, ước tính chỉ đạt 29,1% vào quý II năm 2025.

Đáng báo động nhất, đó là sự thiếu hụt kỹ năng trầm trọng cho nền kinh tế số. Chỉ có 11,67% lao động Việt Nam được xếp vào nhóm kỹ năng cao. Ngành công nghệ thông tin, đầu tàu của kinh tế số, dự kiến thiếu hụt gần 200.000 nhân lực vào cuối năm 2025. Tỷ lệ lao động thành thạo tiếng Anh, chìa khóa để hội nhập, chỉ là 5%, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực như Indonesia (10%), Malaysia (21%) và Thái Lan (27%).

Lời khuyên của chuyên gia

Để không bị đào thải, lao động phải trở thành người điều khiển công nghệ - đây là lời khuyên của ông Nguyễn Phong Anh - chuyên gia đào tạo AI - Dự án Nâng cao năng lực trí tuệ nhân tạo sinh META (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Theo ông Nguyễn Phong Anh, để không bị đào thải, trước hết, lao động phải hiểu biết về AI và dữ liệu với kỹ năng cơ bản nhất là đọc, làm việc, phân tích và giao tiếp được với dữ liệu. Cao hơn, phải có tư duy phân tích và tư duy sáng tạo liên tục. Đây là kỹ năng được Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp hạng là một trong những kỹ năng được các nhà tuyển dụng săn đón hàng đầu.

Một đòi hỏi nữa là nâng cao trí tuệ cảm xúc và xã hội. “Trong một thế giới ngày càng tự động hóa, khả năng kết nối giữa người với người trở thành yếu tố khác biệt hóa tối thượng. Năng lực này được cụ thể hóa bằng năng lực lãnh đạo và gây ảnh hưởng xã hội, là sự thấu cảm để xây dựng lòng tin với khách hàng, là khả năng đàm phán những thỏa thuận tinh vi hay truyền cảm hứng cho cả một đội ngũ”, ông Nguyễn Phong Anh nhấn mạnh.

Cũng theo ông Nguyễn Phong Anh, yêu cầu nữa là năng lực thích ứng - đây là sự thể hiện trong hành động của triết lý "học kịp thời", là điều kiện tiên quyết cho sự nghiệp bền vững trong một thế giới không ngừng biến đổi.

Về phía doanh nghiệp, chủ doanh nghiệp cần phải nghĩ tới việc hỗ trợ cho những người lao động - người đồng hành với mình. Đây không phải là một câu chuyện về chi phí phúc lợi, mà là một bài toán sinh tồn, một chiến lược đầu tư có thể quyết định tương lai của chính doanh nghiệp.

Xem bản gốc tại đây